پایگاه خبری تحلیلی برزن نیوز نخستین پایگاه تخصصی مطالعات میان رشته ای (برنامه ریزی شهری – منطقه ای)
برزن نیوز: این روزها آسمان تهران دیگر آبی نیست؛ خاکستریِ غلیظی بر فراز شهر نشسته که نهتنها دید را کم میکند، بلکه ریهها را هم میفشارد. مدارس تعطیل، گروههای حساس خانهنشین و اورژانسها آمادهباشاند؛ اما آلودگی هوا موضوعی نیست که با چند روز تعطیلی رفع شود. ریشههای این بحران سالهاست در دل شهر تنیده شده؛ از خودروهای فرسوده و سوخت آلاینده گرفته تا توسعه نامتوازن شهری و ضعف حملونقل عمومی. اکنون پرسش کلیدی این است: آیا میتوان راهی برای بازگرداندن هوای سالم پیدا کرد؟ پاسخ را باید در تجربه شهرهایی جست که پیشتر در چنین وضعیتی بودهاند و امروز توانستهاند آسمان خود را پس بگیرند.
در چند سال اخیر، میزان آلودگی هوا در تهران ـ خصوصاً در فصل سرما ـ به شکل جدی افزایش یافته است. این آلودگی متأثر از خودروهای فرسوده، تردد زیاد وسایل نقلیه شخصی، استفاده از سوخت دیرینه (یا سوخت نامناسب)، صنایع آلاینده پیرامون شهر و کمبود فضای سبز یا تهویه مناسب است.
به گفته مقامات شهری، بر اساس ماده ۷ قانون هوای پاک (مصوب ۱۳۷۴)، شهرداریها موظفاند «سیستم حملونقل شهری را به نحوی مدیریت کنند که ضمن پاسخگویی به نیازهای رفتوآمد، آلودگی کاهش یابد».
با این حال، منتقدان میگویند که «راهکارهای اضطراری» غالباً ناکارا بودهاند و در غیاب سیاست بلندمدت، آلودگی همچنان باز میگردد.
بنابراین تهران — باوجود برخی اقدامات — به نظر میرسد در مسیر ایجاد «شهر ناسالم» برای تنفس قرار گرفته است؛ مگر آن که سیاستها و اجرا جدیتر شوند.
چه درسهایی از تجربه جهانی میتوان گرفت؟
تجارب موفق
_مکزیکوسیتی: این شهر که زمانی یکی از آلودهترین شهرهای جهان بود، طی دو–سه دهه با اجرای مجموعه اقدامات سختگیرانه توانست کیفیت هوا را به طرز چشمگیری بهبود بخشد؛ بهطوری که اکنون حتی در فهرست ۱۰ آلودهترین شهرها قرار ندارد.
_پکن(چین): پکن با وضع «مناطق کمانتشار» (Low-Emission Zones / LEZs)، محدودیت برای خودروهای آلاینده، تشویق به حملونقل عمومی و برقیسازی ناوگان، کاهش آلودگی را هدف قرار داده است. این رویکرد همراه با سیاستهای صنعتی برای کاهش انتشار در کارخانهها و نیروگاهها بوده است.
-لندن(بریتانیا): اجرای «منطقه پاک» بزرگ (Ultra-Low Emission Zone, ULEZ) که تنها خودروهای کمانتشار را مجاز میکند، منجر به کاهش قابل توجه ذرات مضر و گازهای آلاینده شده است.
سیاستهایی مانند گسترش حملونقل عمومی، استفاده از دوچرخه و پیادهروی، حذف تدریجی خودروهای فرسوده، تشویق به استفاده از انرژی پاک، و تقویت فضای سبز — که در بسیاری از شهرها اجرا شدهاند — به کاهش آلودگی و بهبود کیفیت هوا کمک کردهاند.
چرا این سیاستها موفق بودهاند؟
این اقدامات «چندجانبه» هستند: نه فقط محدود کردن تردد خودرو، بلکه اصلاح ساختار حملونقل، صنعت، سوخت، ساختوساز و فضای سبز. مطالعات اخیر نشان دادهاند همافزایی سیاستها (policy synergy) بسیار مؤثرتر از اجرای یک سیاست منفرد است.
کاهش انتشار از منابع ثابت (صنعت، نیروگاه، ساختمان) + منابع متحرک (خودرو) + منابع خانگی (سوخت گرمایی / پختوپز) — همگی لازم است.
فراهم کردن جایگزین حملونقل شخصی: مترو، اتوبوس برقی، دوچرخه، پیادهروی — در کنار سیاستهای تشویقی و نظارتی — باعث کاهش تردد خودروهای آلاینده شده است.
توصیهها برای تهران و شهرهای مشابه ایران
بر پایه تجربه جهانی و وضعیت فعلی، پیشنهاد میشود:
- ایجاد و توسعه «مناطق با انتشار کم» (LEZ / Clean-Air Zones): مناطقی در مرکز شهر یا پررفتوآمد که ورود خودروهای فرسوده یا با استاندارد آلایندگی بالا ممنوع یا محدود باشد. چنین کاری در پکن، لندن و مکزیکوسیتی مؤثر بوده است.
- گسترش جدی حملونقل عمومی پاک: توسعه مترو، اتوبوس برقی، خطوط حملونقل پایدار، و تشویق شهروندان به استفاده از دوچرخه و پیادهروی.
- گسترش فضای سبز و درختکاری شهری: افزایش پوشش گیاهی در سطح شهر — پارکها، خیابانها، محلات — هم به جذب آلودگی کمک میکند هم کیفیت زندگی را ارتقا میدهد.
- بازنشسته کردن خودروها و وسایل نقلیه فرسوده + الزام استانداردهای آلایندگی + نصب کاتالیست برای وسایل نقلیه و تجهیزات احتراقی.
- بهینهسازی مصرف انرژی در ساختمانها و کاهش مصرف سوخت فسیلی: استفاده از انرژیهای تجدیدپذیر، عایقکاری ساختمانها، وسایل گرمایشی و سرمایشی کممصرف و استاندارد.
- تقویت نظارت، سیاستگذاری و اجرای قوانین هوای پاک، با شفافیت و مشارکت مردمی: آلودگی هوا تنها با تصمیمگیری کلان و عزم جدی— دولت، شهرداری، صنعت و مردم — قابل کنترل است.
نتیجهگیری
آلودگی هوا در تهران و بسیاری از کلانشهرهای ایران، زنگ خطر جدی برای سلامت مردمان است؛ اما تجربه شهرهایی مثل مکزیکوسیتی، پکن، لندن و … نشان داده است که این معضل قابل کنترل و حتى برگشتپذیر است ، با سیاستگذاری هوشمند، اقدامات چندجانبه و همکاری عمومی ـ خصوصی. اگر تهران هم بتواند برنامهای بلندمدت، شفاف و فراگیر برای حملونقل، سوخت، ساختمان، فضای سبز و مصرف انرژی تدوین و اجرا کند، امکان نفس کشیدن در هوایی سالم دوباره ممکن است.
گزارش : یسرا مرادی
