پایگاه خبری تحلیلی برزن نیوز نخستین پایگاه تخصصی مطالعات میان رشته ای (برنامه ریزی شهری – منطقه ای)
برزن نیوز: در سالهای اخیر، افزایش هزینههای زندگی و محدودیت فرصتهای شغلی رسمی، حضور دستفروشان را در نقاط مختلف تهران پررنگتر کرده است. از فروش پوشاک و خوراکی تا خدمات خرد، این فعالیتها اگرچه در آمار رسمی اشتغال ثبت نمیشوند، اما در تأمین معیشت بخشی از خانوارها در ایران نقش دارند.
اقتصاد غیررسمی شهری پدیدهای دووجهی است: از یک سو امکان بقا برای گروههای کمدرآمد فراهم میکند و از سوی دیگر چالشهایی برای مدیریت فضاهای عمومی ایجاد میکند. همین وضعیت باعث شده مدیریت شهری طی سالهای گذشته طرحهایی برای ساماندهی دستفروشان اجرا کند؛ از ایجاد بازارچههای موقت گرفته تا تخصیص فضاهای مشخص یا صدور مجوزهای محدود فعالیت.
با این حال، تجربه اجرای این طرحها نشان میدهد که نتایج آنها اغلب پایدار نبوده است. بررسی میدانی و نظر کارشناسان چند عامل اصلی را در ناکامی نسبی این برنامهها برجسته میکند:
نخست — فاصله مکانی از بازار تقاضا:
فضاهای اختصاصیافته معمولاً در نقاط کمرفتوآمد قرار دارند، در حالی که درآمد دستفروشان به جریان بالای عابران وابسته است؛ در نتیجه بسیاری ترجیح میدهند به خیابانهای پرتردد بازگردند.
دوم — محدودیت ظرفیت و پوشش:
تعداد جایگاههای پیشبینیشده با جمعیت فعالان این حوزه تناسب ندارد و بخش زیادی از شاغلان همچنان خارج از چارچوب رسمی باقی میمانند.
سوم — نگاه مقطعی و غیرساختاری:
برخی طرحها بیشتر واکنشی و کوتاهمدت بودهاند و با تغییر مدیریت یا اولویتهای شهری تداوم نیافتهاند؛ بنابراین اعتماد و مشارکت ذینفعان شکل نگرفته است.
چهارم — نبود مشارکت دستفروشان در طراحی سیاست ها:
کارشناسان معتقدند بسیاری از برنامهها بدون گفتوگوی کافی با فعالان این حوزه تدوین شده و در نتیجه با نیازهای واقعی آنان همخوانی نداشته است.
پنجم — پیوند با مسائل کلان بازار کار:
اقتصاد غیررسمی خیابانی ریشه در بیکاری، تورم و ضعف پوششهای حمایتی دارد. تا زمانی که این عوامل پابرجاست، سیاستهای صرفاً فضایی یا انتظامی اثر محدودی خواهند داشت.
در مجموع، تجربه ساماندهی نشان میدهد که مواجهه با دستفروشی صرفاً مسئلهای مدیریتی در سطح خیابان نیست، بلکه بازتابی از شرایط اقتصادی و اجتماعی گستردهتر است. برخی متخصصان پیشنهاد میکنند ترکیب سیاستهای حمایتی، گفتوگوی اجتماعی و برنامههای تدریجی رسمیسازی میتواند مسیر واقعبینانهتری باشد.
دستفروشان بخشی از زیست روزمره شهر هستند؛ نه میتوان حضورشان را نادیده گرفت و نه میتوان با راهکارهای ساده آن را مدیریت کرد. ساماندهی موفق، نیازمند سیاستگذاری چندبعدی است؛ سیاستی که میان معیشت شهروندان و کارکرد فضای عمومی تعادل ایجاد کند.
یسرا مرادی
