پلاستیکِ خرید؛ مشکل کوچکِ روزمره، اثرِ بزرگِ زیست‌محیطی

برزن نیوز: پلاستیک‌ یک‌بار مصرف — مخصوصاً کیسه‌ها، بسته‌بندی‌های مواد خوراکی و نایلون‌های خرید — به‌سرعت در سبد مصرف روزمره جا افتاده‌اند. این محصولاتِ سبک و ارزان، دسترسی را راحت کرده اما هزینه‌ای گزاف برای محیط‌زیست، سلامت و اقتصاد جمعی به‌بار می‌آورند: انباشت در زمین و دریا، خروج از زنجیره بازیافت و کاهش کیفیت مدیریت پسماند. جهانی که در دهه‌های اخیر تولید پلاستیکش چند صد برابر شده است، حالا با کوهی از زباله‌های پلاستیکی روبه‌روست.

وضعیت ایران — کجا ایستاده‌ایم؟

طبق گزارش‌های مقایسه‌ای و آمارهای منتشرشده در رسانه‌ها و منابع بین‌المللی، ایران در میان کشورهای برتر از نظر تولید کلی زباله (و سهم قابل‌توجه زباله پلاستیکی) قرار گرفته است. یک گزارش خبری (بر مبنای آمار ۲۰۲۱–۲۰۲۲) می‌گوید ایران در میان ۲۰ کشور برتر تولید زباله از جمله زباله پلاستیکی جای دارد و سالیانه حدود ۴ میلیون تن زباله پلاستیکی تولید می‌کند که بخشی از آن مربوط به کیسه‌ها و پلاستیک‌های خرید است. با تقریب ساده (فرض جمعیت حدود ۸۵ میلیون)، این رقم معادل تقریبی ۴۵–۵۰ کیلوگرم پلاستیک به ازای هر نفر در سال می‌شود. توجه کنید که منابع بین‌المللی (مثل Our World in Data و گزارش‌های OECD) شاخص‌های متفاوتی (تولید پلاستیک نو، تولید پسماند پلاستیکی، پسماندِ بدمدیریت‌شده و…) را گزارش می‌دهند؛ بنابراین «رتبه دقیق» ایران در یک فهرست واحد بسته به تعاریف و سالِ مرجع تغییر می‌کند.

برای مقایسه: در کشورهای با مصرف بالا، میزان پلاستیکِ نو یا پسماند پلاستیکی سرانه می‌تواند بسیار بیشتر باشد — مثلاً برآوردهایی وجود دارد که سرانه مصرف پلاستیک در کشورهای ثروتمندِ غربی صدها کیلوگرم در سال است (مثال: برآوردهای OECD نشان از عددهای بالا برای آمریکا و برخی دیگر دارد). این نشان می‌دهد ایران در مقیاس جهانی در میانه–بالا (و از منظر منطقه‌ای در سطح بالا) قرار گرفته، اما تعیین «رتبه عددی ثابت» نیازمند انتخاب دقیقِ شاخص و سال مرجع است.

تجربه موفق کشورهای دیگر — چه کار کردند و چه نتیجه‌ای گرفتند؟

در سطح جهان چند راهکارِ مؤثر برای کاهش پلاستیک خرید اجرا شده که شواهدی از تأثیر مثبت آن‌ها در کاهش مصرف یا آلودگی نشان می‌دهد:

مالیات/عوارض روی کیسه‌های پلاستیکی (Plastic bag levy)

نمونه‌ای موفق: ایرلند در ۲۰۰۲ عوارضی انداخت (ابتدا ~€۰.۱۵) و ظرف چند هفته مصرف کیسه‌های پلاستیکیِ فروشگاهی را به شدت کاهش داد — گزارش‌ها کاهش بیش از ۹۰٪ در مصرف را نشان می‌دهند. این تجربه به‌عنوان نمونه‌ای از اثربخشی سیاست «هزینه‌گذاری مستقیم به مصرف‌کننده» معروف شده است.

ممنوعیت‌های کامل یا محدودیت قوی

رواندا ممنوعیت گسترده‌ای در واردات، تولید و استفاده از کیسه‌های پلاستیکی اعمال کرد و با اجرای سختگیرانه و جریمه‌ها شهرهای تمیزی مثل کیگالی را به‌عنوان نمونه معرفی کرده‌اند. تجربه رواندا نشان می‌دهد قانون سخت و اجرای قاطع می‌تواند رفتار جمعی را تغییر دهد.

ترکیب سیاست‌ها: مالیات + جایگزین/آموزش + مدیریت پسماند

در بسیاری از کشورها، تنها تحمیل مالیات کافی نبوده؛ ترکیبِ عوارض، ارائه جایگزین‌های مقرون‌به‌صرفه (کیسه پارچه‌ای، بسته‌بندی بازگشت‌پذیر)، کمپین‌های آموزشی و تقویت جمع‌آوری و بازیافت نتیجه بهتری داده است. پژوهش‌ها نشان می‌دهد اجرای هم‌زمان چند ابزار سیاستی اثرپذیری بیشتری دارد و از اثرات جانبی (مثلاً استفاده بیشتر از کیسه‌های ضخیم‌ترِ چندباره‌نشدنی) جلوگیری می‌کند.

درس‌هایی برای ایران — چه کنیم؟ 

برای سیاست‌گذار:

تعریف روشن و آمارمحور از شاخص (سرانه تولید پسماند پلاستیکی، پلاستیک نو مصرفی، یا کیسه‌های توزیع‌شده) و انتشار دوره‌ای گزارش شفاف.

اجرای آزمایشی عوارض کیسه پلاستیکی در چند شهرِ بزرگ با اندازه‌گیری اثرِ کوتاه‌مدت و بلندمدت (مدل ایرلند).

ممنوعیت یا محدودیت تصاعدی برای انواع کیسه‌های یک‌بار مصرفِ نازک و حمایت از کسب‌وکارها برای ارایه جایگزین‌های قابل‌استفاده مجدد.

سرمایه‌گذاری در زنجیره بازیافت و بازارِ موادِ بازیافتی تا تقاضا برای پلاستیکِ بازیافتی ایجاد شود (مشکل فعلیِ خروج درصد زیادی از پلاستیک از چرخه بازیافت است).

برای شهروندان / کسب‌وکارها:

همیشه کیفِ خرید چندبار مصرف داشته باشید؛ از فروشگاه بخواهید بسته‌بندی کمتر یا قابل‌برگشت ارائه کند.

از خریدهای بسته‌بندی‌شده‌ی غیرضروری خودداری کنید؛ میوه و خشکبار را در کیسه پارچه‌ای یا ظرف شخصی بگیرید.

در مقابل بسته‌بندی‌های غیراستاندارد یا اضافه تقاضای کاهش بسته‌بندی کنید — رفتار مصرف‌کننده تغییر مهمی ایجاد می‌کند.

نتیجه‌گیریِ کوتاه

کاهش پلاستیک خرید، هم ساده و هم تأثیرگذار است: سیاست‌های مقرون‌به‌صرفه (عوارض/ممنوعیت) همراه با آموزش و توسعه بازار بازیافت، می‌تواند مصرف را در کوتاه‌مدت به‌سرعت کاهش دهد و در درازمدت رفتار مصرفی را تغییر دهد. ایران، با تولید چند میلیون تن زباله پلاستیکی در سال و سرانه‌ای در بازه ده‌ها کیلوگرم در سال، می‌تواند از تجارب موفق جهانی یاد بگیرد و با ترکیب ابزارهای اقتصادی، قانونی و اطلاع‌رسانی، بارِ پلاستیکیِ روزمره را کم کند.

یسرا مرادی