پایگاه خبری تحلیلی برزن نیوز نخستین پایگاه تخصصی مطالعات میان رشته ای (برنامه ریزی شهری – منطقه ای)
برزننیوز گرمای هوا دیگر یک پدیده فصلی نیست؛ به بحرانی شهری تبدیل شده است. در تابستان ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶، موجهای گرمای شدید در اروپا، آسیا و آمریکای شمالی رکوردهای دمایی را جابهجا کردند؛ پدیدهای که علاوه بر افزایش مصرف برق، جان هزاران نفر را تهدید کرد و عملکرد زیرساختهای شهری را تحت تأثیر قرار داد.
در ایران نیز افزایش دمای هوا، رشد مصرف برق، کمبود منابع آب و تشدید «جزیره گرمایی شهری» باعث شده کلانشهرهایی مانند تهران، مشهد، اصفهان، شیراز، اهواز و کرج بیش از گذشته در معرض مخاطرات ناشی از گرما قرار گیرند. اکنون پرسش اصلی این است که شهرهای موفق جهان چگونه با این بحران روبهرو شدهاند و چه درسهایی برای ایران دارند؟
جزیره گرمایی؛ چرا شهرها از مناطق اطراف گرمترند؟
کارشناسان اقلیم میگویند بخش زیادی از گرمایی که شهروندان احساس میکنند، تنها ناشی از تغییرات اقلیمی نیست. آسفالت، بتن، ساختمانهای متراکم، حذف فضای سبز، خودروها و سیستمهای سرمایشی باعث میشوند دمای شهرها بین ۳ تا ۸ درجه سانتیگراد بیشتر از مناطق پیرامونی باشد؛ پدیدهای که به آن «جزیره گرمایی شهری» گفته میشود.
سازمان جهانی هواشناسی (WMO) هشدار داده است که اگر شهرها برای سازگاری با تغییر اقلیم بازطراحی نشوند، موجهای گرمای آینده مرگبارتر و پرهزینهتر خواهند بود.
پاریس؛ تبدیل خیابانها به فضاهای خنک
پس از موج گرمای مرگبار سال ۲۰۰۳، شهرداری پاریس برنامهای بلندمدت برای مقابله با گرما تدوین کرد.
امروز در این شهر:
- صدها فضای عمومی خنک (Cooling Centers) برای استفاده شهروندان ایجاد شده است.
- هزاران درخت جدید کاشته شده است.
- آسفالتهای تیره با مصالح بازتابدهنده نور جایگزین میشوند.
- آبنماها و فوارههای شهری نقش مهمی در کاهش دمای محیط دارند.
سنگاپور؛ شهری در میان باغها
سنگاپور شاید موفقترین نمونه جهان در خنکسازی شهری باشد.
قوانین این کشور سازندگان را ملزم میکند بخشی از ساختمانها را به بام سبز، دیوار سبز و فضای گیاهی اختصاص دهند.
امروزه:
- هزاران مترمربع بام سبز ساخته شده است.
- پوشش گیاهی عمودی دمای ساختمانها را کاهش میدهد.
- نیاز به استفاده از کولر کاهش یافته است.
مطالعات دانشگاه ملی سنگاپور نشان میدهد این اقدامات دمای برخی نقاط شهر را تا دو درجه کاهش داده است.
اسپانیا؛ سایه به جای کولر
در شهرهایی مانند سویا و مادرید، مدیریت شهری به جای اتکا به مصرف بیشتر برق، بر ایجاد سایه تمرکز کرده است.
در تابستان:
- خیابانهای اصلی با سایبانهای پارچهای پوشیده میشوند.
- ساعات کاری برخی مشاغل تغییر میکند.
- برنامههای هشدار گرما برای سالمندان و بیماران اجرا میشود.
این اقدامات علاوه بر کاهش مصرف انرژی، تردد پیاده را نیز افزایش داده است.
ژاپن؛ رنگی که شهر را خنک میکند
در توکیو استفاده از رنگها و پوششهای بازتابنده نور خورشید روی پشتبامها و آسفالت خیابانها گسترش یافته است.
این فناوری میتواند دمای سطح خیابان را تا ۱۰ درجه سانتیگراد کاهش دهد و نیاز ساختمانها به سرمایش را کم کند.
آمریکا؛ نقشه گرمای شهری
چندین شهر آمریکا از جمله فینیکس، لسآنجلس و نیویورک با استفاده از تصاویر ماهوارهای، پهپادها و حسگرهای هوشمند، نقشه دقیق نقاط داغ شهری تهیه کردهاند.
بر اساس این نقشهها مشخص میشود:
- کدام محلهها به فضای سبز نیاز دارند.
- درختکاری در کجا بیشترین اثر را دارد.
- کدام مناطق باید در اولویت خنکسازی قرار گیرند.
ایران؛ راهکارهای کمهزینه اما مؤثر
کارشناسان شهرسازی معتقدند بسیاری از تجربههای جهانی بدون هزینههای سنگین نیز در ایران قابل اجراست.
از جمله:
- توسعه درختکاری در معابر و پارکها
- افزایش بامها و دیوارهای سبز
- استفاده از مصالح روشن و بازتابنده نور در معابر و ساختمانها
- گسترش آبنماها و فضاهای سایهدار
- کاهش سطح آسفالت و بتن در پروژههای جدید
- بازنگری در ضوابط شهرسازی برای تهویه طبیعی ساختمانها
- توسعه حملونقل عمومی و کاهش ترافیک که خود یکی از منابع تولید گرماست.
مدیریت انرژی؛ تنها با صرفهجویی ممکن نیست
تجربه کشورهای مختلف نشان میدهد مدیریت مصرف برق فقط به خاموش کردن وسایل برقی محدود نمیشود.
در بسیاری از کشورها:
- تعرفه برق در ساعات اوج مصرف افزایش مییابد.
- ساختمانهای جدید ملزم به رعایت استانداردهای انرژی هستند.
- کولرهای کمبازده از چرخه مصرف خارج میشوند.
- سامانههای هوشمند مدیریت انرژی مصرف برق را کنترل میکنند.
- شهروندان از طریق اپلیکیشنها از وضعیت مصرف و ساعات اوج بار مطلع میشوند.
آینده شهرهای گرم
بر اساس گزارشهای سازمان جهانی هواشناسی (WMO)، سرویس تغییرات اقلیمی کوپرنیکوس (Copernicus) و برنامه اسکان بشر سازمان ملل (UN-Habitat)، موجهای گرما در دهههای آینده شدیدتر و طولانیتر خواهند شد.
به همین دلیل، بسیاری از کشورها دیگر گرما را صرفاً یک مسئله هواشناسی نمیدانند؛ بلکه آن را بخشی از برنامهریزی شهری، سلامت عمومی، مدیریت انرژی و امنیت زیرساختها تلقی میکنند.
برای ایران نیز، با توجه به روند افزایشی دما، رشد شهرنشینی و محدودیت منابع انرژی، حرکت به سمت «شهرهای سازگار با گرما» دیگر یک انتخاب نیست، بلکه ضرورتی برای حفظ کیفیت زندگی و کاهش فشار بر شبکه برق است. تجربه جهان نشان میدهد مقابله با گرمای شدید تنها با ساخت نیروگاههای بیشتر ممکن نیست؛ شهرها باید به گونهای طراحی شوند که کمتر گرم شوند، انرژی کمتری مصرف کنند و تابآوری بیشتری در برابر تغییرات اقلیمی داشته باشند.
منابع: سازمان جهانی هواشناسی (WMO)، سرویس تغییرات اقلیمی کوپرنیکوس (Copernicus Climate Change Service)، برنامه اسکان بشر سازمان ملل (UN-Habitat)، آژانس بینالمللی انرژی (IEA)، شهرداریهای پاریس، سنگاپور، توکیو و فینیکس.
