پایگاه خبری تحلیلی برزن نیوز نخستین پایگاه تخصصی مطالعات میان رشته ای (برنامه ریزی شهری – منطقه ای)
به گزارش برزن نیوز به نقل از پایگاه اطلاعرسانی وزارت نیرو(پاون)، پس از سه دهه حفر چاههای غیرمجاز و برداشت بیش از اندازه از آبخوانها یا سفرههای آب زیرزمینی، بالاخره زمین دهان به شکایت باز کرد.
یکی از نخستین آموزهها در مدیریت هر نوعی از منابع، قانون محدودیت منابع است. در نظر گرفتن تناسب دخل و خرج روزمره نیز این مهم را به درستی یادآور میشود.
منابع آبهای زیرزمینی نیز از این قاعده مستثنی نیستند و مدیریت آن در اقلیمی گرم و نیمه خشک مانند ایران، اهمیت بسیاری داشته و دارد.
اکنون ۳۵۹ محدوده کشور که ۸۴ درصد از چاههای مجاز کشاورزی در آنها واقع شده، دچار فرونشست زمین شدهاند.
وزارت نیرو در سال های گذشته تلاش بسیاری به جهت مسدود کردن چاههای غیرمجاز کشاورزی و نصب کنتور بر چاههای مجاز انجام داده، اما خشکسالی ۵ ساله ایران شرایط را برای جبران میزان آب از دست رفته دشوارتر از قبل کرده و ماجرای فرونشست زمین تشدید شده است.
فاجعهآفرینی تراکم منفی برجسازیها
برجسازی نیز از عوامل اثرگذار بر فرونشست زمین به شمار میآید. برجها و مالها به تراکم منفی در زیر زمین روی آورده و برای مصارفی مانند ساخت پارکینگ، حفاریهای عمیقی انجام میدهند. زمانی که این اقدام در نزدیکی قنوات یا گسلها انجام شود، لطمات بسیاری به زمین و سازههای مجاور وارد خواهد کرد. این تراکم منفی بعضا تا بیش از پنج طبقه پیش رفته و خطر فرونشست زمین را افزایش میدهد.
سهشنبه ۱۸ شهریور ۱۴۰۴ و در جریان فرونشستهای سریالی زمین در اصفهان، علی بیتاللهی رئیس بخش زلزله مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی به ایسنا گفت: «زیر خطوط پرفشار گاز، دکلهای برق فشار قوی، معابر پرترافیک، زیر برجها و ساختمانهای مهم شهری، بروز بحرانهای بزرگ قابل انتظار است.»
مبارزه با فرونشست زمین به عزم ملی نیاز دارد
هزاران چاه آب مجوزدار در ایران وجود دارد که ۳۴ درصد آنها در پهنههای فرونشستی زمین قرار گرفتهاند. گرچه از تعداد چاههای فاقد مجوز اطلاعات دقیقی در دسترس نیست اما قطعا عدد قابل توجهی را بر این آمار اضافه خواهند کرد که سبب دشواری هرچه بیشتر کنترل میزان برداشت از آبخوانها خواهند شد. این موضوع یکی از مخاطرات جدی برای محیطزیست، امنیت غذایی و شهرسازی در ایران به شمار میآید.
در همین زمینه پاون گفتوگویی با اسماعیل نجفی استاد دانشگاه دامغان و متخصص دانش ژئومورفولوژی داشت.
نجفی در ابتدا با اشاره به وضعیت معضلات آبخوانها در سالهای اخیر اعلام کرد: «علل و پیامدهای فرورفتن آبخوانها فرآیندی تدریجی است. این موضوع در اثر استفاده نادرست از منابع آب سطحی و زیرزمینی اتفاق میافتد. همچنین خشکسالی کنونی معضل برداشت بیش از حد از آبخوانها را تشدید خواهد کرد.
نجفی رویههای غیراستاندارد شهرسازی را هدف قرار داد و گفت: «توسعه شهری به دلیل بارگزاری بیش از بر اراضی، این مسئله را تشدید خواهد کرد. شهرسازی برداشت آبهای زیرزمینی مناطق را افزایش خواهد داد و همین موضوع احتمال فرونشست زمین در شهرها را نیز بالا میبرد. بر اساس برخی پژوهشها تنها استان گیلان است که درگیر مشکل فرونشست نیست اما سایر استانها با این مسئله دست و پنجه نرم میکنند. بسیاری از بناهای تاریخی به دلیل همین معضل آسیب دیدند.»
استاد دانشگاه دامغان در ادامه به چالشها و راهکارهای فرونشست اشاره کرد و افزود: «به فرونشست «سرطان زمین» نیز گفته میشود. کشورهای مختلف برای مقابله با این معضل تمهیدات بسیاری اندیشیدهاند که ازجمله آنها میتوان به تزریق آب به لایههای زمین، کنتورگذاری بر چاهها، رصد شیوههای آبیاری کشاورزی و ممنوعه اعلام کردن کشاورزی در دشتهای خشک اشاره کرد. علل و راهکارهای مدیریت منابع آب زنجیرهوار متصل هستند و باید از حداکثر ظرفیتها برای مدیریت این پدیده استفاده کرد.»
استاد دانشگاه دامغان مدیریت یکپارچه منابع آب برای حراست از آبخوانها را وظیفه همه دستگاهها برشمرد و تصریح کرد: «وزارت نیرو، وزارت راه و شهرسازی، سازمان حفاظ از محیطزیست و سایر سازمانها و نهادها نیز باید ظرفیت خود را برای کمک به منابع آب کشور بسیج کنند. حتی وزارت علوم نیز میتواند با پشتیبانی علمی و پژوهشی، مسیر را برای سایر دستگاههای اجرایی روشن کند. مبارزه با فرونشست زمین به عزم ملی نیاز دارد.»
نجفی در پایان بر لزوم توجه به ظرفیتهای آبی مناطق تاکید کرده و اظهار داشت: «کشت محصولات آببر در مناطق کمآب یا راهاندازی و توسعه صنایع آببر در مناطقی که کشش کافی ندارند، مشکلزا خواهد بود. این محصولات و صنایع باید در مناطق پرآبتر فعال باشند. حل مشکل فرونشست زمین سالها زمان خواهد برد و به تلاش و دانش مدیریتی بسیاری نیاز دارد.»
