پایگاه خبری تحلیلی برزن نیوز نخستین پایگاه تخصصی مطالعات میان رشته ای (برنامه ریزی شهری – منطقه ای)
برزن نیوز | ترجمه و تنظیم
تا همین چند سال پیش، تصور ریاض بدون خودرو تقریباً غیرممکن بود. بلوارهای عریض، فاصله زیاد میان محلهها، گرمای شدید و ضعف تاریخی حملونقل عمومی باعث شده بود خودرو به انتخاب اصلی و در بسیاری از موارد تنها گزینه منطقی برای جابهجایی در پایتخت عربستان تبدیل شود.
اما ریاض اکنون در حال تجربه یکی از بزرگترین تغییرات حملونقلی جهان است.
شهری که برای دههها بر اساس الگوی خودرومحور توسعه پیدا کرده، در کمتر از چند سال یک شبکه گسترده مترو و اتوبوس ایجاد کرده است؛ شبکهای که هدف آن فقط جابهجایی مسافر نیست، بلکه قرار است الگوی توسعه و زندگی شهری در ریاض را تغییر دهد.
گزارش تازه روزنامه فرانسوی Le Monde نشان میدهد که این تحول با راهاندازی تدریجی حدود ۱۰۰ خط اتوبوس از سال ۲۰۲۳ و افتتاح شبکه متروی ریاض در دسامبر ۲۰۲۴ شتاب گرفت. متروی این شهر دارای شش خط خودکار، حدود ۱۷۶ کیلومتر مسیر و ۸۶ ایستگاه است و به گفته این رسانه، بزرگترین شبکه متروی خودکار جهان محسوب میشود.
شهری که برای خودرو طراحی شده بود
ریاض نمونهای کلاسیک از شهری است که در دهههای گذشته بر مبنای الگوی شهرسازی آمریکایی توسعه یافته است.
خیابانهای بسیار عریض، فاصله زیاد میان کاربریها و پراکندگی فعالیتهای شهری، باعث شدهاند خودرو بخش جداییناپذیر زندگی روزمره باشد.
در چنین شهری، ساخت مترو بهتنهایی کافی نیست. اگر خانه، محل کار، مراکز تجاری و خدمات عمومی همچنان با فاصلههای زیاد از ایستگاهها قرار داشته باشند، شهروندان همچنان برای بخش مهمی از سفرهای خود به خودرو وابسته خواهند بود.
با این حال، ریاض تصمیم گرفته است این چرخه را با یک سرمایهگذاری بزرگ در حملونقل عمومی تغییر دهد.
یک شبکه حملونقل از صفر
برخلاف بسیاری از شهرهای اروپایی که مترو و قطار شهری آنها سابقهای چند ده ساله یا حتی بیش از یک قرن دارند، ریاض عملاً مجبور شد شبکه حملونقل عمومی مدرن خود را از پایه ایجاد کند.
از سال ۲۰۲۳ شبکه اتوبوسرانی توسعه پیدا کرد و حدود ۳ هزار ایستگاه در سطح شهر ایجاد شد.
سپس در دسامبر ۲۰۲۴ شش خط متروی خودکار به بهرهبرداری رسیدند؛ شبکهای به طول ۱۷۶ کیلومتر که بخشهای مختلف شهر را به یکدیگر متصل میکند.
این پروژه در مقیاسی کمسابقه اجرا شد و شرکتهای بینالمللی مختلفی از جمله Alstom، Siemens، RATP Dev و Systra در طراحی، ساخت یا بهرهبرداری آن مشارکت داشتند.
مردم واقعاً سوار مترو شدند
مهمترین آزمون هر شبکه حملونقل عمومی، نه تعداد ایستگاهها و طول خطوط، بلکه تعداد مسافرانی است که واقعاً از آن استفاده میکنند.
به نظر میرسد ریاض در این زمینه عملکرد قابل توجهی داشته است.
بر اساس اعلام کمیسیون سلطنتی شهر ریاض، متروی این شهر در مارس ۲۰۲۶ از مرز ۲۰۰ میلیون سفر عبور کرد. این رقم تنها در مدت نسبتاً کوتاهی پس از آغاز بهرهبرداری به دست آمده است.
شبکه اتوبوسرانی نیز از زمان آغاز فعالیت خود در سال ۲۰۲۳ بیش از ۱۰۰ میلیون مسافر جابهجا کرده است.
این آمار نشان میدهد که حتی در شهری با فرهنگ عمیقاً خودرومحور، اگر حملونقل عمومی تمیز، سریع، قابل اعتماد، راحت و متناسب با شرایط اقلیمی باشد، میتواند مورد استقبال شهروندان قرار گیرد.
راز موفقیت فقط مترو نیست
یکی از مهمترین درسهای تجربه ریاض این است که این شهر صرفاً یک خط مترو نساخته است.
مترو و اتوبوس بهعنوان یک سیستم یکپارچه توسعه پیدا کردهاند.
این مسئله اهمیت زیادی دارد.
مترو میتواند مسافران را در محورهای اصلی جابهجا کند، اما اگر شهروند برای رسیدن از خانه به ایستگاه مترو یا از ایستگاه به مقصد نهایی گزینه مناسبی نداشته باشد، همچنان ممکن است خودرو را انتخاب کند.
به همین دلیل، شبکه اتوبوسرانی گسترده ریاض نقش مکمل مترو را بر عهده دارد.
این همان چیزی است که بسیاری از شهرهای جهان در تلاش برای ایجاد آن هستند: حملونقل عمومی بهعنوان یک شبکه، نه مجموعهای از پروژههای جداگانه.
حملونقل عمومی در خدمت تغییر اقتصادی
پروژه ریاض فقط یک پروژه حملونقلی نیست.
این پروژه بخشی از برنامه گستردهتر عربستان برای اجرای Vision 2030 و تغییر ساختار اقتصادی کشور است.
رشد جمعیت ریاض، افزایش حضور زنان در بازار کار و تلاش برای تبدیل پایتخت به یک مرکز اقتصادی و بینالمللی، نیاز به سیستم جابهجایی متفاوتی ایجاد کرده است.
جمعیت ریاض از حدود ۵ میلیون نفر در سال ۲۰۱۰ به حدود ۸.۵ میلیون نفر رسیده و پیشبینی میشود تا سال ۲۰۳۰ به حدود ۱۵ میلیون نفر برسد. در چنین شرایطی، ادامه اتکا به خودرو شخصی میتواند فشار بسیار زیادی بر شبکه معابر وارد کند.
از این منظر، مترو برای ریاض فقط وسیله حملونقل نیست؛ زیرساخت رشد اقتصادی آینده شهر است.
حتی شهر گرم و خودرومحور هم میتواند تغییر کند
ریاض یکی از دشوارترین محیطهای شهری جهان برای پیادهروی است.
گرمای شدید، خیابانهای پهن و فاصله زیاد میان کاربریها، پیادهمداری را دشوار کردهاند.
به همین دلیل، طراحی سیستم حملونقل عمومی ریاض با شرایط اقلیمی شهر نیز سازگار شده است.
ایستگاهها و قطارها کاملاً مجهز به سیستمهای سرمایشی هستند و تلاش شده است تجربه استفاده از حملونقل عمومی تا حد امکان از گرمای شدید بیرون جدا باشد.
این نکته برای شهرهای گرم اهمیت ویژهای دارد:
نمیتوان نسخه شهرهای سرد و معتدل را بدون تغییر برای شهرهای گرم اجرا کرد.
در شهری با دمای بسیار بالا، کیفیت سایه، سرمایش، دسترسی راحت به ایستگاه و طراحی مسیرهای پیاده به اندازه خود خط مترو اهمیت دارند.
از حملونقل تا شهرسازی
شاید مهمترین بخش تجربه ریاض برای برنامهریزان شهری همین باشد.
وقتی یک خط مترو ساخته میشود، فقط سفرها تغییر نمیکنند؛ ارزش زمین، محل سرمایهگذاری، تراکم و حتی محل استقرار فعالیتهای اقتصادی نیز میتواند تغییر کند.
گزارش Le Monde به این نکته اشاره میکند که عربستان در کنار توسعه مترو، از مفاهیمی مانند شهر ۱۵ دقیقهای و توسعه مبتنی بر حملونقل عمومی (TOD) نیز استفاده میکند.
اگر این رویکرد بهدرستی اجرا شود، ایستگاه مترو دیگر فقط محل سوار و پیاده شدن مسافر نخواهد بود؛ بلکه میتواند به هسته یک محله شهری تبدیل شود.
در اطراف ایستگاهها میتوان مسکن، خدمات، مراکز تجاری، فضای عمومی و دفاتر کار را با فاصلهای قابل پیادهروی از یکدیگر قرار داد.
در این صورت، حملونقل عمومی به جای اینکه فقط پاسخگوی ساختار موجود شهر باشد، خود به ابزاری برای تغییر ساختار شهر تبدیل میشود.
تهران چه درسی میتواند از ریاض بگیرد؟
تجربه ریاض برای تهران از چند جهت قابل توجه است.
تهران برخلاف ریاض از یک شبکه گسترده و قدیمی مترو و اتوبوس برخوردار است، اما همچنان بخش قابل توجهی از سفرهای روزانه با خودرو شخصی انجام میشود.
بنابراین مسئله تهران الزاماً «ساخت مترو از صفر» نیست؛ مسئله مهمتر، افزایش جذابیت و کارآمدی شبکه موجود است.
تهران میتواند از تجربه ریاض حداقل پنج درس بگیرد.
۱. مترو باید بخشی از یک شبکه باشد
مترو بدون اتوبوسهای مناسب، تاکسی، مسیرهای پیاده و دسترسی آسان به ایستگاه نمیتواند تمام ظرفیت خود را به کار بگیرد.
مسافر باید بتواند با یک زنجیره ساده از خانه به ایستگاه، از مترو به مقصد و از ایستگاه نهایی به محل کار یا خدمات برسد.
۲. کیفیت تجربه مسافر اهمیت دارد
تمیزی، تهویه، امنیت، زمان انتظار، اطلاعرسانی و قابلیت پیشبینی سفر، جزئیات فرعی نیستند.
برای بسیاری از شهروندان، همین عوامل تعیین میکنند که فردا دوباره سوار مترو شود یا خودرو را انتخاب کند.
۳. اطراف ایستگاههای مترو باید دوباره طراحی شوند
تهران تعداد زیادی ایستگاه مترو دارد که میتوانند به هستههای توسعه شهری تبدیل شوند.
اما این کار نیازمند طراحی مناسب پیادهراهها، فضای عمومی، خدمات محلهای و کاربریهای مختلط است.
ایستگاه مترو نباید جزیرهای در میان خیابانهای خودرومحور باشد.
۴. توسعه حملونقل باید با توسعه مسکن همراه شود
یکی از مهمترین درسهای ریاض، پیوند میان حملونقل و توسعه شهری است.
اگر قرار است تهران در اطراف خطوط مترو تراکم بیشتری بپذیرد، بخشی از این ظرفیت باید به مسکن استطاعتپذیر و خدمات مورد نیاز شهروندان اختصاص پیدا کند.
در غیر این صورت، افزایش ارزش زمین اطراف ایستگاهها ممکن است صرفاً به نفع مالکان و سرمایهگذاران باشد.
۵. شرایط اقلیمی تهران را نباید فراموش کرد
تهران نیز مانند بسیاری از شهرهای منطقه با افزایش روزهای گرم و فشارهای اقلیمی مواجه است.
بنابراین توسعه حملونقل عمومی باید با سایه، درختکاری، طراحی مناسب مسیرهای پیاده و ایستگاههای مجهز همراه باشد.
اگر شهروند برای رسیدن به مترو مجبور باشد چند صد متر زیر آفتاب شدید یا در محیطی ناامن و نامناسب پیادهروی کند، طبیعی است که خودرو همچنان گزینه جذابتری باقی بماند.
آیا ریاض واقعاً از خودرو عبور کرده است؟
البته هنوز زود است که بگوییم ریاض به یک شهر غیرخودرومحور تبدیل شده است.
ساخت شبکه مترو و اتوبوس یک گام بزرگ است، اما تغییر عادتهای سفر، الگوی توسعه شهری و وابستگی تاریخی به خودرو زمان میبرد.
حتی پژوهشهای پیش از افتتاح مترو نشان میدادند که حدود ۸۵ درصد سفرهای ریاض با خودرو انجام میشده است و تغییر این الگو یک چالش جدی خواهد بود.
با این حال، اتفاق مهمی رخ داده است:
ریاض برای نخستین بار یک انتخاب واقعی در برابر خودرو ایجاد کرده است.
و شاید این مهمترین درس برای سایر شهرهای خودرومحور باشد.
مسئله، حذف خودرو نیست؛ ایجاد انتخاب است
هیچ شهری قرار نیست در آینده کاملاً بدون خودرو باشد.
خودرو برای برخی سفرها، برخی گروههای اجتماعی و برخی مناطق همچنان ضروری است.
مسئله اصلی این است که شهروند برای هر سفر مجبور نباشد خودرو را انتخاب کند.
ریاض تلاش کرده است با سرمایهگذاری عظیم در مترو و اتوبوس، این انتخاب را ایجاد کند.
تهران نیز اگر بخواهد سهم خودرو در سفرهای روزانه را کاهش دهد، شاید بیش از آنکه به یک پروژه عظیم جدید نیاز داشته باشد، به یکپارچهسازی شبکه موجود، افزایش کیفیت خدمات، توسعه TOD و بازطراحی فضای پیرامون ایستگاهها نیاز داشته باشد.
تجربه ریاض یک پیام روشن برای شهرهای خودرومحور دارد:
برای تغییر رفتار شهروندان، ابتدا باید گزینه بهتری در اختیار آنها قرار داد.
وقتی حملونقل عمومی سریع، راحت، امن و قابل اعتماد باشد، تغییر الگوی سفر دیگر فقط یک شعار شهرسازی نیست؛ میتواند به یک انتخاب واقعی در زندگی روزمره مردم تبدیل شود.
منبع اصلی: روزنامه Le Monde، گزارش «In Riyadh, a public transit network built from scratch to transform the city»، ۲۳ اوت ۲۰۲۶.
منابع تکمیلی: کمیسیون سلطنتی شهر ریاض (RCRC) و مطالعات دانشگاهی درباره تغییر الگوی سفر در ریاض.
