به گزارش برزن نیوز، با نزدیکشدن به زمستان، مسئله تأمین انرژی بار دیگر به یکی از مهمترین چالشهای اقتصادی کشور تبدیل شده است. در شرایطی که افزایش مصرف خانگی در روزهای سرد سال فشار بیشتری بر شبکه گاز وارد میکند، صنایع بزرگ و کوچک نیز برای تداوم فعالیت خود به تأمین پایدار این انرژی وابستهاند.
گاز طبیعی در ایران فقط سوخت مورد نیاز خانهها نیست؛ بلکه یکی از نهادههای اصلی تولید در صنایع فولاد، پتروشیمی، سیمان، کاشی و سرامیک، شیشه و بسیاری از واحدهای تولیدی محسوب میشود. از همین رو، هرگونه اختلال در تأمین آن میتواند زنجیرهای از پیامدهای اقتصادی را به دنبال داشته باشد؛ از کاهش تولید و صادرات تا افزایش هزینه تمامشده کالاها و فشار بر بازار کار.
امسال این نگرانی با یک عامل جدید نیز همراه شده است: کاهش بخشی از ظرفیت فرآورش گاز کشور در پی آسیبدیدن تأسیسات انرژی و دشواری بازگرداندن کامل ظرفیتهای ازدسترفته به مدار تولید.
۴۳۰ میلیون مترمکعب کسری گاز؛ شکاف عرضه و تقاضا بزرگتر شد
بر اساس اظهارات فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت، کسری گاز کشور در زمستان امسال حدود ۴۳۰ میلیون مترمکعب برآورد شده است؛ رقمی که در مقایسه با حدود ۳۰۰ میلیون مترمکعب سال گذشته افزایش نشان میدهد.
گزارش ۱۶ نوامبر ۲۰۲۶ شبکه الجزیره نیز این رقم را بهعنوان کسری پیشبینیشده در اوج تقاضای زمستانی، حدود ۴۳۰ میلیون مترمکعب در روز گزارش کرده است.
بخش مهمی از تشدید این وضعیت به آسیبدیدن تأسیسات فرآورش گاز بازمیگردد.
سعید توکلی، مدیرعامل شرکت ملی گاز ایران، پیشتر اعلام کرده بود که در پی آسیب به تأسیسات گازی، حدود ۲۳۰ میلیون مترمکعب از ظرفیت روزانه فرآورش و تولید گاز کشور از مدار خارج شده است.
بر اساس توضیحات منتشرشده، حدود ۱۰۰ میلیون مترمکعب از این ظرفیت دوباره به چرخه تولید بازگشته و بازسازی ظرفیت باقیمانده، به تأمین تجهیزات و اجرای عملیات فنی بیشتری نیاز دارد. الجزیره گزارش داده است که بازگشت کامل ۱۳۰ میلیون مترمکعب ظرفیت باقیمانده ممکن است تا سال ۲۰۲۸ به طول بینجامد.
این در حالی است که ناترازی گاز پیش از آسیبهای اخیر نیز وجود داشته است. مدیرعامل شرکت ملی گاز، کسری مزمن گاز در اوج مصرف سالهای گذشته را حدود ۲۵۰ تا ۳۰۰ میلیون مترمکعب در روز اعلام کرده است. به این ترتیب، آسیب به ظرفیت تولید، مسئلهای را که از قبل وجود داشته تشدید کرده است.
پتروشیمی زاگرس؛ نخستین نشانههای محدودیت در خط تولید
یکی از مهمترین نشانههای عملی فشار بر صنایع، توقف فعالیت واحد اول پتروشیمی زاگرس است.
شرکت پتروشیمی زاگرس در اطلاعیهای که ۲۳ آبان ۱۴۰۵ در سامانه کدال منتشر شد، اعلام کرد واحد اول تولیدی این مجتمع به دنبال قطع گاز ورودی و محدودیت اعلامشده از سوی شرکت ملی گاز ایران از مدار خارج شده است.
در این اطلاعیه، مدیریت مصرف گاز، برودت هوا و شرایط اضطراری بهعنوان دلایل محدودیت عنوان شده و زمان مشخصی برای بازگشت واحد به مدار تولید اعلام نشده است.
این اتفاق از آن جهت اهمیت دارد که پتروشیمیها از مصرفکنندگان عمده گاز کشور هستند و تولید محصولاتی مانند متانول به تأمین مستمر خوراک و انرژی وابستگی دارد.
توقف یک واحد تولیدی، علاوه بر کاهش تولید همان مجتمع، میتواند بر برنامه فروش، تعهدات صادراتی، درآمد شرکت و فعالیت زنجیره تأمین مرتبط با آن اثر بگذارد.
البته توقف یک واحد از پتروشیمی زاگرس به معنای توقف تمام مجتمعهای پتروشیمی کشور نیست؛ اما نمونهای روشن از تأثیر محدودیت گاز بر فعالیت تولیدی است.
صنایع چه سهمی از مصرف گاز کشور دارند؟
اهمیت تأمین گاز صنایع زمانی روشنتر میشود که سهم این بخش از مصرف انرژی کشور را بررسی کنیم.
بر اساس اظهارات مدیرعامل شرکت ملی گاز ایران، حدود ۳۷ درصد از کل گاز کشور در سال ۱۴۰۴ در بخش صنعت مصرف شده است. این رقم نشان میدهد صنعت یکی از مصرفکنندگان اصلی گاز کشور است و هرگونه تغییر در میزان تخصیص سوخت به این بخش میتواند بر عملکرد اقتصادی آن اثر بگذارد.
از سوی دیگر، سعید توکلی اعلام کرده است که در زمان اوج مصرف زمستانی، حدود ۸۰ درصد گاز تزریقشده به شبکه به بخش خانگی و تجاری اختصاص پیدا میکند.
این سهم بالا، اهمیت مدیریت مصرف در بخش خانگی و تجاری را افزایش میدهد؛ زیرا کاهش مصرف در این بخشها میتواند ظرفیت بیشتری برای تأمین نیاز نیروگاهها و صنایع ایجاد کند.
در همین زمینه، شرکت ملی گاز از مردم خواسته است با رعایت دمای مناسب محیط و اصلاح الگوی مصرف، در پایداری شبکه گاز مشارکت کنند.
چرا فولاد و پتروشیمی در معرض آسیب بیشتری هستند؟
صنایع فولاد و پتروشیمی از جمله بخشهایی هستند که به دلیل حجم بالای مصرف انرژی، حساسیت فرآیند تولید و پیوستگی خطوط عملیاتی، در برابر محدودیت گاز آسیبپذیری بالایی دارند.
در صنعت فولاد، گاز طبیعی در فرآیندهای مختلف تولید و بهویژه در واحدهای احیای مستقیم مورد استفاده قرار میگیرد. کاهش یا قطع گاز میتواند ظرفیت تولید آهن اسفنجی و در ادامه تولید فولاد را تحت تأثیر قرار دهد.
در صنعت پتروشیمی نیز گاز علاوه بر سوخت، در بسیاری از واحدها نقش خوراک اصلی تولید را ایفا میکند. به همین دلیل، محدودیت گاز ممکن است مستقیماً به کاهش تولید محصولاتی مانند متانول، آمونیاک و اوره منجر شود.
در صنعت سیمان نیز محدودیت انرژی میتواند هزینه تولید را افزایش دهد یا برنامه فعالیت کارخانهها را تغییر دهد. استفاده از سوخت جایگزین مانند مازوت نیز در برخی واحدها امکانپذیر است، اما این جایگزینی با ملاحظات فنی و زیستمحیطی همراه خواهد بود.
آیا قرار است گاز صنایع قطع شود؟
شرکت ملی گاز ایران در ۱۸ آبان اعلام کرده بود که تا آن تاریخ محدودیت عمومی برای صنایع عمده فولاد و پتروشیمی اعمال نشده است.
سعید توکلی همچنین گفته بود صنایع غذایی و دارویی به دلیل ارتباط مستقیم با امنیت غذایی و دارویی کشور در گروه مصرفکنندگان دارای اولویت قرار دارند.
به گفته او، در سال ۱۴۰۴ حدود ۳۷ درصد گاز کشور در صنعت مصرف شده و در سال جاری نیز یک میلیارد مترمکعب گاز بیشتر نسبت به دوره مشابه سال گذشته به صنایع کوچک و کسبوکارهای تولیدی اختصاص یافته است.
با این حال، توقف واحد اول پتروشیمی زاگرس در ۲۳ آبان نشان داد که اعلامنشدن محدودیت عمومی به معنای نبود محدودیت موردی در واحدهای صنعتی نیست.
از این رو، وضعیت گازرسانی به صنایع را باید بر اساس نوع فعالیت، اولویت مصرف، منطقه جغرافیایی و شرایط شبکه بررسی کرد. ممکن است در یک مقطع محدودیت برای یک واحد تولیدی اعمال شود، در حالی که سایر صنایع همچنان بدون محدودیت فعالیت کنند.
کمبود گاز چگونه به سفره مردم میرسد؟
پیامدهای کمبود گاز تنها در کارخانهها باقی نمیماند. صنعت یکی از حلقههای اصلی زنجیره تأمین کالا و خدمات است و کاهش تولید میتواند آثار خود را در بخشهای مختلف اقتصاد نشان دهد.
نخستین اثر، افزایش هزینه تولید است. هنگامی که کارخانهها با محدودیت گاز مواجه میشوند، ممکن است ناچار به استفاده از سوخت جایگزین، کاهش ظرفیت فعالیت یا توقف موقت خطوط تولید شوند.
این وضعیت میتواند هزینه تمامشده محصولات را افزایش دهد و در صورت تداوم، بر قیمت برخی کالاها اثر بگذارد.
دومین پیامد، کاهش درآمد و صادرات است. صنایع پتروشیمی و فولاد از بخشهای مهم صادرات غیرنفتی کشور هستند و اختلال در تولید آنها میتواند بر درآمد ارزی و تعهدات صادراتی اثرگذار باشد.
سومین مسئله، اشتغال است. کاهش ظرفیت تولید ممکن است به کاهش ساعات کاری، تعویق برنامههای تولید و در شرایط شدیدتر، تعدیل نیروی انسانی منجر شود. البته برای تعیین میزان اشتغال در معرض خطر، به آمار رسمی واحدهای متوقفشده و تعداد کارکنان آنها نیاز است و در حال حاضر نمیتوان رقم مشخصی اعلام کرد.
در نهایت، آثار این بحران ممکن است به بازار مسکن، ساختوساز، حملونقل، مواد غذایی و سایر بخشهایی که به محصولات صنایع انرژیبر وابستهاند نیز منتقل شود.
ناترازی گاز؛ مسئلهای فراتر از یک زمستان
کمبود گاز در ایران را نمیتوان صرفاً به افزایش مصرف در فصل سرد نسبت داد. این مسئله حاصل مجموعهای از عوامل ساختاری است؛ از رشد مصرف خانگی و صنعتی گرفته تا محدودیت سرمایهگذاری، فرسودگی برخی زیرساختها، دشواری تأمین تجهیزات و فاصله میان ظرفیت تولید و تقاضای اوج مصرف.
آسیبهای واردشده به تأسیسات فرآورش نیز فشار مضاعفی بر شرایط موجود ایجاد کرده است.
از این منظر، حل مسئله ناترازی انرژی نیازمند مجموعهای از اقدامات همزمان است؛ افزایش ظرفیت تولید و فرآورش، تکمیل پروژههای تعمیر و بازسازی، توسعه ذخیرهسازی گاز، بهینهسازی مصرف در ساختمانها و صنایع و کاهش اتلاف انرژی در شبکه انتقال و توزیع.
همچنین اصلاح فناوری تولید در کارخانهها و استفاده از تجهیزات کممصرف میتواند در بلندمدت فشار بر شبکه گاز را کاهش دهد.
پرسش اصلی؛ هزینه ناترازی انرژی را چه کسی میپردازد؟
توقف یک واحد پتروشیمی یا محدودشدن فعالیت یک کارخانه، تنها یک مسئله فنی در صنعت انرژی نیست. این اتفاق میتواند بر درآمد بنگاهها، اشتغال کارگران، صادرات، قیمت کالاها و قدرت خرید خانوارها اثر بگذارد.
در شرایطی که بخش صنعت سهم قابل توجهی از مصرف گاز کشور را به خود اختصاص میدهد، سیاستگذاری برای توزیع سوخت باید میان تأمین نیازهای خانگی، پایداری تولید، امنیت انرژی و ملاحظات زیستمحیطی توازن برقرار کند.
زمستان پیش رو آزمونی برای نظام تأمین انرژی کشور خواهد بود؛ آزمونی که نتیجه آن فقط در میزان پایداری گاز خانهها مشخص نمیشود، بلکه در استمرار فعالیت کارخانهها، حفظ فرصتهای شغلی و هزینهای که به اقتصاد و زندگی مردم تحمیل میشود نیز خود را نشان خواهد داد.
منابع: شرکت ملی گاز ایران به نقل از تسنیم، الجزیره و رویترز. ارقام مربوط به کسری اوج مصرف، ظرفیت ازدسترفته و سهم مصرف بخشها شاخصهای متفاوتی هستند و نباید با یکدیگر جمع شوند.کمبود گاز در زمستان؛ خط تولید صنایع ایران چقدر در معرض توقف است؟
پایگاه خبری تحلیلی برزن نیوز نخستین پایگاه تخصصی مطالعات میان رشته ای (برنامه ریزی شهری – منطقه ای)