پایگاه خبری تحلیلی برزن نیوز نخستین پایگاه تخصصی مطالعات میان رشته ای (برنامه ریزی شهری – منطقه ای)
به گزارش برزن نیوز، افزایش هزینه تأمین مواد غذایی در سال‌های اخیر، الگوی مصرف خانوارهای ایرانی را تحت تأثیر قرار داده است. در این میان، گوشت به‌عنوان یکی از منابع اصلی تأمین پروتئین، جایگاه ویژه‌ای در سبد غذایی خانواده‌ها دارد؛ با این حال، افزایش هزینه خرید این محصول می‌تواند دسترسی بخش‌هایی از جامعه به مواد پروتئینی را محدود کند.
بررسی نتایج طرح هزینه و درآمد خانوار مرکز آمار ایران در سال ۱۴۰۴ نشان می‌دهد گوشت همچنان بیشترین سهم را در میان هزینه‌های خوراکی و دخانیات خانوارهای شهری و روستایی به خود اختصاص داده است.
بر اساس این گزارش، متوسط هزینه سالانه یک خانوار شهری در سال ۱۴۰۴ به حدود ۳۹۲ میلیون تومان رسیده که ۴۵٫۴ درصد بیشتر از سال قبل است. از این میزان، حدود ۱۱۰٫۸ میلیون تومان به هزینه‌های خوراکی و دخانیات اختصاص داشته است.
در میان هزینه‌های این گروه، گوشت با سهم ۲۲٫۹ درصدی در جایگاه نخست قرار گرفته است. به عبارت دیگر، بخش قابل توجهی از بودجه‌ای که خانوار شهری برای تأمین مواد غذایی اختصاص می‌دهد، صرف خرید انواع گوشت می‌شود.
گوشت؛ یکی از سنگین‌ترین هزینه‌های سفره خانوار
وضعیت خانوارهای روستایی نیز تفاوت چندانی از نظر جایگاه گوشت در سبد خوراکی ندارد.
طبق گزارش مرکز آمار ایران، متوسط هزینه سالانه خانوار روستایی در سال ۱۴۰۴ حدود ۲۲۰ میلیون تومان بوده که نسبت به سال قبل ۵۲٫۳ درصد افزایش داشته است.
از مجموع این هزینه‌ها، حدود ۹۱٫۸ میلیون تومان به خوراکی‌ها و دخانیات اختصاص یافته است. گوشت با سهم ۲۱٫۳ درصدی، بیشترین بخش هزینه‌های خوراکی و دخانی خانوارهای روستایی را تشکیل می‌دهد.
این ارقام نشان می‌دهد گوشت در هر دو گروه شهری و روستایی یکی از مهم‌ترین اقلام هزینه‌ای خانواده‌هاست؛ هرچند سهم بالاتر هزینه‌های خوراکی در بودجه خانوارهای روستایی، آسیب‌پذیری این گروه را در برابر افزایش قیمت مواد غذایی بیشتر می‌کند.
فاصله درآمدی چگونه به تفاوت سفره‌ها تبدیل می‌شود؟
یکی از ابعاد مهم مسئله، تفاوت قدرت خرید میان دهک‌های درآمدی است.
خانوارهای پردرآمد معمولاً امکان بیشتری برای حفظ تنوع غذایی و تأمین مواد پروتئینی دارند؛ در مقابل، خانواده‌های کم‌درآمد در مواجهه با افزایش قیمت‌ها ناچارند بخش بیشتری از درآمد محدود خود را صرف نیازهای ضروری کنند.
بررسی داده‌های مصرف خانوارهای شهری در سال ۱۴۰۱ نیز نشان می‌دهد میزان مصرف گوشت قرمز در دهک‌های درآمدی تفاوت قابل توجهی داشته است.
بر اساس این داده‌ها، مصرف ماهانه گوشت قرمز در دهک دهم حدود ۳٫۵ کیلوگرم و در دهک اول حدود ۱۱۹ گرم گزارش شده است. این مقایسه نشان‌دهنده شکافی قابل توجه در دسترسی به گوشت قرمز میان دو گروه درآمدی است.
البته این ارقام مربوط به سال ۱۴۰۱ هستند و نباید به‌عنوان وضعیت مصرف فعلی خانوارها در سال ۱۴۰۵ معرفی شوند؛ اهمیت آن‌ها در نشان‌دادن سابقه نابرابری در الگوی مصرف مواد پروتئینی است.
وقتی گرانی، الگوی خرید خانواده‌ها را تغییر می‌دهد
افزایش قیمت مواد پروتئینی تنها به کاهش مقدار خرید محدود نمی‌شود، بلکه می‌تواند انتخاب‌های غذایی خانواده‌ها را نیز تغییر دهد.
در شرایطی که هزینه خرید گوشت قرمز افزایش پیدا می‌کند، برخی خانوارها ممکن است مصرف این محصول را کاهش دهند یا به سراغ منابع پروتئینی ارزان‌تر بروند.
مرغ، تخم‌مرغ و سایر مواد غذایی جایگزین، در چنین شرایطی اهمیت بیشتری در سبد خرید پیدا می‌کنند؛ اما میزان این جایگزینی و تأثیر آن بر کیفیت تغذیه خانوارها نیازمند بررسی دقیق‌تر داده‌های مصرف است.
در این میان، کاهش تنوع غذایی و محدودشدن دسترسی به منابع مختلف پروتئین می‌تواند به یکی از نگرانی‌های مهم حوزه امنیت غذایی تبدیل شود؛ به‌ویژه برای خانوارهای دارای کودک، نوجوان و سالمند.
امنیت غذایی؛ فراتر از تأمین کالری
امنیت غذایی تنها به معنای دسترسی به مقدار کافی غذا نیست، بلکه کیفیت و تنوع مواد غذایی مصرفی نیز در آن اهمیت دارد.
دسترسی پایدار به پروتئین، لبنیات، میوه و سبزیجات برای حفظ سلامت و رشد جسمی اعضای خانواده ضروری است.
از این منظر، بررسی وضعیت مصرف گوشت و سایر مواد پروتئینی باید در کنار شاخص‌هایی مانند درآمد خانوار، هزینه خوراک، قیمت مواد غذایی و تفاوت مصرف میان دهک‌های درآمدی انجام شود.
اگر افزایش هزینه‌های زندگی باعث شود خانوارها برای تأمین نیازهای ضروری از کیفیت و تنوع غذایی خود بکاهند، مسئله دیگر صرفاً گرانی یک کالای مصرفی نیست؛ بلکه با موضوعی گسترده‌تر در حوزه سلامت عمومی و عدالت غذایی مواجه خواهیم بود.
پرسش مهم؛ سیاست‌های حمایتی چقدر به سفره مردم کمک می‌کنند؟
آمارهای هزینه و درآمد خانوار نشان می‌دهد گوشت همچنان سهم قابل توجهی از بودجه غذایی خانواده‌ها را به خود اختصاص می‌دهد. در چنین شرایطی، سیاست‌های حمایتی باید علاوه بر کنترل نوسانات بازار، به قدرت خرید خانوارها و دسترسی عادلانه به مواد غذایی ضروری نیز توجه داشته باشند.
توسعه نظام حمایت غذایی هدفمند، تقویت قدرت خرید دهک‌های پایین، نظارت بر زنجیره تولید و توزیع و انتشار منظم آمار مصرف مواد غذایی می‌تواند به ارزیابی دقیق‌تر وضعیت امنیت غذایی کمک کند.
در نهایت، مسئله فقط قیمت گوشت در بازار نیست؛ بلکه این است که چه سهمی از جامعه هنوز توان خرید و مصرف کافی مواد پروتئینی را دارد و چه تعداد از خانوارها ناچارند برای مدیریت هزینه‌های زندگی، از کیفیت سفره خود بکاهند.
منابع و مستندات
۱. گزارش نتایج طرح هزینه و درآمد خانوار مرکز آمار ایران در سال ۱۴۰۴.
۲. گزارش تفصیلی درآمد و هزینه خانوارهای شهری و روستایی.
۳. دیده‌بان ایران؛ بررسی تغییرات مصرف گوشت قرمز در دهک‌های درآمدی.
۴. داده‌های مصرف مواد غذایی دهک اول و دهم در سال ۱۴۰۰.
۵. ایران‌وایر؛ بررسی روند کاهش مصرف گوشت و محصولات پروتئینی در ایران.
