پایگاه خبری تحلیلی برزن نیوز نخستین پایگاه تخصصی مطالعات میان رشته ای (برنامه ریزی شهری – منطقه ای)
«جادههای غیرقانونی دماوند سرمنشأ فساد و مصیبت برای این کوه است. از طریق همینها، مسیر برای تردد آفرودسوارها و گردشگران بیضابطه و شکارچیان غیرقانونی تسهیل میشود. در نتیجه، اگر وزارت میراث فرهنگی قصد دارد دماوند را به ثبت جهانی برساند، باید قدمی نیز برای بستن این جادهها بردارد».
ایرانیان ۱۳ تیرماه را بهعنوان روز ملی دماوند میشناسند؛ روزی که بلندترین کوه ایران در فهرست آثار طبیعی ملی قرار گرفت. با این وجود، هنوز دماوند جایی رسمی در تقویم خورشیدی ندارد.
به ۱۸ سال قبل برمیگردیم؛ وقتی در روز ۱۳ تیرماه سال ۱۳۸۷ کوه دماوند بهعنوان اثر طبیعی ملی به ثبت رسید؛ در دورهای که «محمود احمدینژاد» رئیسجمهور و «اسفندیار رحیممشایی» رئیس سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری بودند. از آن روزها نزدیک به دو دهه میگذرد، اما خواسته دوستداران دماوند برای ثبت ملی روز دماوند در تقویم هنوز محقق نشده است.
ایرانیان، بهویژه کوهنوردان و فعالان محیط زیست، ۱۳ تیرماه هر سال روز ملی دماوند را پاس میدارند. برخی گروهها هرساله با حضور در دامنه این کوه، با برگزاری دورهمی و جلسات فرهنگی، بر اهمیت حفظ و حراست از این نماد ملی طبیعی تأکید میکنند. در سالهای گذشته کوهنوردان، فعالان محیط زیست و شهروندان علاقهمند به دماوند، بارها با امضای طومارهایی خواستار ثبتنام روز دماوند در تقویم شدند. افزون بر این، جامعه مدنی که انتظار داشت وزارت میراث فرهنگی و وزارت ارشاد در ثبت روز ملی دماوند در تقویم پیشدستی کنند، وقتی متوجه تعلل دستگاههای دولتی شد، خود دست به کار شده و پیشنهاد ثبت روز ملی دماوند در تقویم را مطرح کردند. انجمن دوستداران دماوندکوه پیشتاز این پیشنهاد بود. این انجمن به همراه فدراسیون کوهنوردی و صعودهای ورزشی، انجمن کوهنوردی ایران و انجمن دوستداران لاریجان، در سال ۱۳۹۷ با هدف حفظ و احیای زیستبوم دماوند توسط سازمانهای دولتی و جوامع کوهنوردی، گردشگری، دامداران و زنبورداران و همچنین به منظور مراقبت همهجانبه از این اثر طبیعی ملی، یادآوری اهمیت قله دماوند و جلب توجه افکار عمومی به حفاظت از این اثر طبیعی ملی، پیشنهاد کردند که سیزدهم تیرماه هر سال بهعنوان «روز ملی دماوند» نامگذاری و در تقویم خورشیدی ثبت شود.
تعلل در ثبت روز ملی دماوند در تقویم
«مهدی مسچی»، عضو انجمن دوستداران دماوند، در گفتوگو با «شرق» با بیان اینکه برای اولین بار هفت سال قبل درخواست ثبت ملی روز دماوند در تقویم را مطرح کردند، میگوید: «اصرار داشتیم روز ۱۳ تیرماه هر سال با عنوان روز دماوندکوه نامگذاری شود؛ چون این تاریخ با هیچ واقعه تاریخی یا مذهبی تقارن و همزمانی ندارد. اما بعد از گذشت نزدیک به یک دهه از طرح پیشنهاد ما، هنوز این درخواست به سرانجام نرسیده است». درخواست گروههای کوهنوردی و دوستداران دماوندکوه برای ثبت روز دماوند در تقویم ایرانیان، در سال ۱۴۰۰ در شورای فرهنگ عمومی، بهعنوان زیرمجموعه شورای انقلاب فرهنگی، مصوب و تأیید میشود؛ با این حال، بنا بر گفته مدیر انجمن دوستداران دماوندکوه، این پیشنهاد با وجود تصویب در شورای عمومی فرهنگ، هنوز نهایی نشده و در شورای عالی انقلاب فرهنگی کشور به تأیید نرسیده است. او از نهادهای دولتی به دلیل تعلل در ثبت روز دماوند در تقویم گلایه میکند: «مشخص نیست آیا اصلا پرونده دماوند را وزارت میراث فرهنگی و گردشگری به شورای عالی انقلاب ارائه کرده یا خیر؟ شاید هم میراث فرهنگی پرونده دماوند را به شورای عالی انقلاب برده، اما این شورا طرح را امضا و تأیید نکرده است. راستش نمیدانیم کارشکنی از سمت کدام نهاد صورت گرفته است. جواب روشنی نیز به مطالبه ما داده نمیشود».
تغییر دولت سد راه ثبت ملی دماوند
در سال ۱۴۰۰ رئیس وقت فدراسیون کوهنوردی و صعودهای ورزشی در نامهای خطاب به معاون امور فرهنگی و توسعه ورزش همگانی، با اشاره به مطرحشدن پیشنهاد نامگذاری روز ۱۳ تیرماه بهعنوان «روز ملی قله دماوند» در وزارت ارشاد اسلامی در سال ۸۷، تأکید کرده است که با وجود ارجاع این درخواست به شورای عالی انقلاب فرهنگی، به دلیل تغییر دولت، این طرح مسکوت مانده است؛ در نتیجه، فدراسیون کوهنوردی در سال ۱۴۰۰ از معاونت فرهنگی درخواست کرده پیگیری لازم را برای نهاییشدن ثبت روز ملی دماوند در تقویم از طریق شورای عالی انقلاب فرهنگی انجام دهد. اما از تاریخ نوشتن این نامه و درخواست پنج سال میگذرد و دوستداران دماوند همچنان چشمانتظار نامگذاری رسمی روز دماوند در تقویم هستند.
مسچی، فعال محیط زیست و عضو انجمن دوستداران دماوندکوه، با اشاره به ویژگیهای طبیعی دماوند میگوید: «در این کوه، چند یخچال طبیعی و دائمی وجود دارد که پدیدهای بسیار کمنظیر در ایران است. پدیده دیگر، حفرههای متعددی است که گاز و بخار گوگرد با فشار زیاد از آنها بیرون میجهد که همینها در کنار وجود تودههای گوگرد، دماوند را به صورت یک آتشفشان نیمهفعال درآورده است. افزون بر این، چشمههای آب گرم و چشمههای آب سرد در نزدیکی هم، چشمههای آب معدنی در کوهپایههای دماوند، وجود دهانه بزرگ آتشفشانی با حوضچهای یخی در میانه کوه، شکل مخروطی پرشیب و خوشتراش و خوشریخت دماوند که ظاهری چشمنواز به دماوند داده است».
دستدرازی به بلندترین کوه ایران
همه این ویژگیهای منحصربهفرد دماوند و حتی قرارگرفتن آن در فهرست آثار طبیعی ملی، مانع دستاندازی به بلندترین کوه ایران نشده است؛ از فعالیتهای معدنی مجموعهها و نفرات پرنفوذ و پرقدرت تا جادهکشیهای غیرقانونی، بخشی از روزهای تلخ و پرتنشی است که برای دماوندکوه و دوستداران آن رقم خورده است. تخریبهای گسترده که دستانداز ثبت جهانی دماوند در سالهای گذشته شده است.
وزارت میراث فرهنگی و گردشگری مسئولیت تکمیل پرونده دماوند و پیگیری آن برای ثبت جهانی را بر عهده دارد، اما مسچی، مدیر انجمن دوستداران دماوند، از عملکرد این وزارتخانه انتقاد میکند: «هشت معدن بزرگ و فعال در دماوند که هر یک از آنها به نهادهای قدرت و افراد پرنفود وابسته بودند، با پیگیری انجمن دوستداران دماوندکوه و فعالان محیط زیست بسته و تعطیل شدند. این معادن به نهادهایی مثل بنیاد مستضعفان، سازمان اوقاف و شهرداری رینه وابسته بودند. آخرین معدنی که با خون دل بسیار و تبعات و تنگناهای فراوان بسته شد، معدن ملکآباد بود. گرفتن حکم تعطیلی و اجرای هر یک از معادن چند سال زمان برد و دردسرهای بسیاری برای ما ایجاد کرد».
نماینده انجمن دوستداران دماوند بخشی از آسیبها و دشواریهایی را که در مسیر تعطیلی معادن متحمل شده است، توضیح میدهد و میگوید: «گاهی معادن با وجود دریافت رأی دادگاه مبنی بر توقف و تعطیلی فعالیت، بهطور مخفیانه کار میکردند و شبانه با آوردن لودر و تجهیزات، دست به برداشت از کوه میزدند. گاهی نیمهشب به این معادن سر میزدیم و میدیدیم که بهطور غیرقانونی مشغول کار هستند. ماجرا به حدی بالا گرفت که به رویارویی و تقابل شدید ما و محیطبانان مازندران با هلدینگ معادن کشید». مسچی با اشاره به اینکه در روزهای پایانی سال ۹۹ آخرین معدن دماوند هم تعطیل و بسته شد، ادامه میدهد: «بیشترین بهرهبرداری مربوط به معدن پوکه بود و آنها بعد از تعطیلشدن معدن نیز قصد داشتند پوکههای زیر سرندی را خارج کنند، اما در برابر این خواسته غیرقانونی مقاومت کردیم. این معادن بیشتر از ۳۵ سال از دماوند بهرهبرداری میکردند و با وجود فشار و تهدیدهایشان در نهایت متوقف شدند».
نمادهای ملی مورد بیمهری مدیران میراث فرهنگی
او با تأکید بر اینکه در کشور ما متأسفانه مسائل ملی مورد توجه و اهتمام مسئولان قرار نمیگیرد، اینطور ادامه میدهد: «متأسفانه نمادهای ملی مورد بیمهری مدیران از بالا تا پایین است. دماوند نماد ملی پایداری و استقامت و بهانهای برای تفاخر میهنی است، اما مدیران دست روی دست گذاشتهاند. همه میدانیم مسئول تکمیل پرونده ثبت جهانی قله دماوند، وزارت میراث فرهنگی و گردشگری است و بقیه دستگاههای دولتی ازجمله سازمان حفاظت محیط زیست و سازمان منابع طبیعی آبخیزداری باید کمکحال وزارت میراث در این مسیر باشند؛ اما خود وزارت میراث فرهنگی هیچ تکانی نمیخورد و تکلیف خود را روی زمین گذاشته است». مسچی در پاسخ به این پرسش که چه مواردی مانعی بر سر راه جهانیشدن دماوند است؟ میگوید: «وزارت میراث فرهنگی معتقد است تا قبل از بستهشدن جادههای دماوند، امکان طرح ثبت جهانی دماوند در یونسکو وجود ندارد، اما حرف من این است که میراث فرهنگی بهعنوان یک نهاد دولتی که وظیفه تکمیل پرونده دماوند به منظور ثبت جهانی آن را برعهده دارد، برای بستهشدن این جادههای غیرقانونی چه کرده است؟ چرا درخواست بستهشدن این جادهها را مطرح نمیکنند؟ چرا دست روی دست میگذارند؟ همه کارها را باید انجمنهای دوستدار دماوند انجام دهند؟ مگر ما چقدر توان، زور و نفوذ داریم که بتوانیم این کار را به تنهایی به سرانجام برسانیم؟».
مدیر انجمن دوستداران دماوندکوه با اشاره به اینکه جادههای جنوبی، شمال شرقی و غربی دماوند غیرقانونی و غیرمجاز کشیده شدهاند و پیگیریهای بسیاری برای بستهشدن آنها انجام شده است، میگوید: «این جادههای دسترسی به معادن بود؛ حالا که معادن را تعطیل کردهایم، این جادهها چرا باید پابرجا باشند؟ این جادهها سرمنشأ فساد و مصیبت برای دماوند است؛ چون از طریق همینها، مسیر برای تردد آفرودسوارها و گردشگران بیضابطه و شکارچیان غیرقانونی تسهیل میشود. ما کارهای مربوط به بستهشدن جاده را انجام دادهایم، اما متأسفانه نیازمند طی مراحل قانونی و امضای مسئولان است. در نتیجه اگر وزارت میراث فرهنگی قصد دارد دماوند را به ثبت جهانی برساند، باید قدمی هم آنها برای بستن این جادهها بردارند». بنا بر گفته مدیر انجمن دوستداران دماوند، هرساله افراد و گروههای مختلف ازجمله فعالان فرهنگی و محیطزیستی، کوهنوردان، استادان و دانشگاهیان، انجمنهای علاقهمند و دوستدار دماوند با حضور در پای کوه دماوند و حتی با امضای طومار و سردادن شعارهایی خواستار ثبت جهانی دماوند میشوند، اما این خواسته هنوز محقق نشده است.
نفود ذینفعان جادههای غیرقانونی در شورای رینه
او با تأکید بر اینکه ذینفعان جادههای غیرقانونی ازجمله قاطرچیها مانع بستهشدن قطعی این مسیرها شدهاند، توضیح میدهد: «با شورای رینه و ناندل و جوامع محلی به توافق رسیدیم که یکماهه جادهها را ببندیم، اما عضویت تعدادی از قاطرچیها بهعنوان ذینفعان جادهها در شوراهای رینه موجب شده است تعطیلی جادهها عقب بیفتد؛ چون این افراد درآمد چند میلیاردی از این جاده دارند. فدراسیون کوهنوردی نیز ذینفع بوده و با وجود موافقت شفاهی، سد راه بستن جادهها شده است». این فعال محیط زیست با اشاره به اینکه طی یک ماه تنها از ضلع جنوبی دماوند ۹ و نیم تن زباله پایین آورده شده است، تأکید میکند: «سهولت مسیر در دماوند باعث شده سیل گردشگران بیضابطه به ارتفاعات دسترسی آسان داشته باشند، گردشگرانی که زباله خود را در دماوند رها میکنند. سؤال من این است؛ چرا فدراسیون کوهنوردی، ادارات کل محیط زیست و منابع طبیعی استان مازندران جلوی جادههای دماوند را نمیگیرند؟ چرا همه کارها بر دوش ما افتاده است؛ مایی که توان و نفوذی نداریم؟». مسچی که سابقه بیش از پنج دهه کوهنوردی دارد، ضمن ابراز علاقه دیرینه خود به دماوند و تأکید بر جایگاه این کوه در اسطورههای ایرانی و ادبیات فارسی، به ارزشهای اوکولوژیکی دماوند اشاره کرده و میگوید: «وجود پارک ملی دشت لار، دشت پرگلوگیاه نمارستاق، دشت پرگل شقایق دماوندی، دره پرپیچوخم سهسنگ و آبگیرهای خیالانگیز در درههای فرعی آن و گردنه بسیار عظیم سرداغ، ستیغ هفتسران ازجمله دارایی طبیعی دماوند است. علاوه بر این، دماوند زیستگاه حیات وحش و جانورانی همچون خرس، گراز، گرگ، روباه، پلنگ، کل و بز، قوچ و میش، عقاب طلایی، کبک، انواع مار، ماهی قزلآلا و بسیاری از گونههای کمیاب دیگر است».
