به گزارش برزن نیوز، توسعه شهرهای جدید یکی از مهمترین سیاستهای مداخله در ساختار فضایی و جمعیتی کشور در چهار دهه گذشته بوده است؛ سیاستی که قرار بود بخشی از فشار جمعیتی و کالبدی کلانشهرها را کاهش دهد و فرصت تازهای برای سکونت، اشتغال و توسعه منطقهای فراهم کند.
افزایش جمعیت شهرهای بزرگ، گرانی زمین و مسکن، گسترش سکونتگاههای غیررسمی و تمرکز فعالیتهای اقتصادی و خدماتی در چند قطب اصلی کشور، زمینهساز شکلگیری این رویکرد شد.
در این الگو، قرار بود بهجای توسعه بیوقفه شهرهای بزرگ، شهرهایی جدید با ظرفیت جمعیتی مشخص، شبکه حملونقل، زیرساختهای خدماتی، مراکز اقتصادی و ساختار مدیریتی مستقل ایجاد شوند؛ شهرهایی که نهتنها محل سکونت، بلکه کانونی برای فعالیت اقتصادی و اجتماعی باشند.
اما تجربه چند دهه گذشته پرسش مهمی را مطرح کرده است: آیا شهرهای جدید ایران توانستهاند به شهرهایی مستقل و خوداتکا تبدیل شوند یا در مواردی به محل سکونت افرادی تبدیل شدهاند که برای کار و دریافت خدمات همچنان ناچارند هر روز به کلانشهرهای اطراف رفتوآمد کنند؟
۱. شهرهای جدید ایران چگونه شکل گرفتند؟
سیاست توسعه شهرهای جدید در ایران سابقهای پیش از انقلاب نیز دارد، اما مرحله مهم و سازمانیافته آن پس از انقلاب و بهویژه در دوره بازسازی پس از جنگ تحمیلی شکل گرفت.
بر اساس پژوهش دانشگاهی منتشرشده در سال ۲۰۲۲ در نشریه International Review for Spatial Planning and Sustainable Development، دولت در سال ۱۳۶۴ چارچوب برنامهریزی شهرهای جدید را تصویب کرد و در سال ۱۳۶۵ شرکت عمران شهرهای جدید ایران تأسیس شد.
در این دوره، مطالعات امکانسنجی، مکانیابی و طراحی بیش از ۳۰ شهر جدید در نقاط مختلف کشور آغاز شد و ۱۷ شهر در قالب نسل نخست این سیاست تعریف شدند.
این شهرها عمدتاً در اطراف کلانشهرها و با میانگین فاصله حدود ۳۰ کیلومتر از شهر مادر مکانیابی شدند
اهداف اصلی شکلگیری این شهرها عبارت بودند از:
-
کنترل گسترش بیرویه کلانشهرها و انتقال بخشی از رشد جمعیت به مناطق جدید؛
-
تأمین زمین و مسکن با قیمت مناسبتر برای خانوارها؛
-
جلوگیری از گسترش سکونتگاههای غیررسمی؛
-
ایجاد فرصتهای اشتغال و فعالیت اقتصادی خارج از مراکز اصلی جمعیتی؛
-
ایجاد ساختارهای خدماتی، اجتماعی و شهری مستقل.
در واقع، فلسفه اولیه شهرهای جدید صرفاً ساخت واحدهای مسکونی نبود؛ بلکه قرار بود مجموعهای متوازن از سکونت، اشتغال، خدمات و زیرساخت در این مناطق شکل بگیرد.
۲. شهرهای جدید ایران در آمار؛ فاصله میان ظرفیت برنامهریزی و جمعیت واقعی
یکی از مهمترین شاخصها برای ارزیابی عملکرد شهرهای جدید، مقایسه جمعیت پیشبینیشده در طرحهای جامع با جمعیت واقعی ساکن در آنهاست.
مطالعه منتشرشده در سال ۲۰۲۲ با استناد به آمار شرکت عمران شهرهای جدید و سرشماری سال ۱۳۹۵ نشان میدهد که ۱۷ شهر جدید نسل نخست در مجموع ۷۶۶ هزار و ۴۷۷ نفر جمعیت داشتهاند.
این جمعیت تنها حدود ۱٫۳ درصد جمعیت شهری کشور در آن مقطع را تشکیل میداد.
در همان مطالعه، ظرفیت جمعیتی مصوب این شهرها در آخرین برنامهها حدود ۳ میلیون و ۸۵۹ هزار نفر برآورد شده بود؛ بنابراین جمعیت واقعی معادل حدود ۲۰ درصد ظرفیت نهایی برنامهریزیشده بود.
اما وضعیت همه شهرها یکسان نبود.
| شهر جدید | جمعیت سرشماری ۱۳۹۵ | ظرفیت مصوب در آخرین طرح |
|---|---|---|
| اندیشه | ۱۱۶٬۰۶۲ | ۱۳۰٬۰۰۰ |
| پردیس | ۷۳٬۳۶۳ | ۴۵۰٬۰۰۰ |
| پرند | ۹۷٬۴۶۴ | ۴۸۳٬۰۰۰ |
| هشتگرد | ۴۲٬۱۴۷ | ۶۷۵٬۰۰۰ |
| بهارستان | ۷۹٬۰۲۳ | ۳۲۰٬۰۰۰ |
| فولادشهر | ۸۸٬۴۲۶ | ۳۲۰٬۰۰۰ |
| صدرا | ۹۱٬۸۶۳ | ۳۴۰٬۰۰۰ |
| سهند | ۸۲٬۴۹۴ | ۱۵۰٬۰۰۰ |
منبع: پژوهش Basirat و Arbab، سال ۲۰۲۲، جدول جمعیت و ظرفیت شهرهای جدید؛ ارقام جمعیت مربوط به سرشماری ۱۳۹۵ هستند.
این ارقام نشان میدهد حتی شهرهایی که از نظر جذب جمعیت عملکرد بهتری داشتهاند، لزوماً به ظرفیت نهایی پیشبینیشده نرسیدهاند.
برای مثال، اندیشه با جمعیتی معادل ۱۱۶ هزار نفر، از ظرفیت اولیه ۱۰۳ هزار نفری خود عبور کرده بود؛ اما این رقم در مقایسه با ظرفیت ۱۳۰ هزار نفری آخرین طرح، حدود ۸۹ درصد است.
در مقابل، پرند با وجود رشد جمعیتی قابل توجه، در سرشماری ۱۳۹۵ تنها حدود ۲۰ درصد ظرفیت نهایی مصوب خود را پوشش داده بود.
نکته مهم: ظرفیت جمعیتی یک شهر، پیشبینی و هدف برنامهریزی است و نباید آن را با جمعیت واقعی یا میزان سکونت واحدهای ساختهشده یکسان دانست.
۳. چرا بعضی شهرهای جدید به خوابگاههای جمعیتی تبدیل شدند؟
یکی از انتقادهای اصلی به تجربه شهرهای جدید ایران، فاصله میان توسعه کالبدی و شکلگیری زندگی شهری است.
در بسیاری از پروژهها، ساخت مسکن و آمادهسازی زمین سریعتر از ایجاد اشتغال، خدمات عمومی، مراکز آموزشی و زیرساختهای حملونقل پیش رفته است.
نتیجه چنین روندی میتواند شکلگیری شهری باشد که جمعیت آن در یک محدوده زندگی میکند، اما برای بخش بزرگی از فعالیتهای اقتصادی و اجتماعی به شهر دیگری وابسته است.
پژوهش منتشرشده در سال ۲۰۲۲، چند چالش اصلی شهرهای جدید ایران را شناسایی کرده است:
وابستگی به شهر مادر: فاصله میان محل سکونت و محل کار، موجب افزایش رفتوآمدهای روزانه و فشار بر شبکه ارتباطی شده است.
کمبود خدمات عمومی: توسعه مسکن در برخی مناطق با ایجاد متناسب مدارس، مراکز درمانی، فرهنگی و تفریحی همراه نبوده است.
ضعف بازار کار محلی: بسیاری از شهرهای جدید نتوانستهاند به همان نسبت که جمعیت جذب کردهاند، فرصتهای شغلی ایجاد کنند.
مشکلات هویت اجتماعی: شکلگیری سریع سکونتگاهها بدون توجه کافی به روابط اجتماعی، مشارکت شهروندی و هویت محلهای میتواند به کاهش تعلق اجتماعی منجر شود.
مدیریت پراکنده: تعدد دستگاههای مسئول و نبود هماهنگی مؤثر میان نهادهای خدماترسان، روند تکمیل شهرها را دشوار کرده است.
در واقع، شهر مستقل فقط مجموعهای از ساختمانها نیست؛ شهری است که ساکنان آن بتوانند بخش عمده نیازهای شغلی، آموزشی، درمانی، فرهنگی و روزمره خود را در همان شهر تأمین کنند.
۴. مسکن مهر و تغییر مسیر شهرهای جدید
یکی از مهمترین تحولات در روند توسعه شهرهای جدید ایران، اجرای طرح مسکن مهر از سال ۱۳۸۶ بود.
این طرح با هدف تأمین مسکن ارزانقیمت و استفاده از زمینهای دولتی، ابعاد ساختوساز در شهرهای جدید را بهطور قابل توجهی افزایش داد.
بر اساس پژوهش دانشگاهی سال ۲۰۲۲، طرح مسکن مهر با هدف ساخت حدود دو میلیون واحد مسکونی در کشور آغاز شد و شهرهای جدید سهم قابل توجهی از این برنامه را به خود اختصاص دادند.
به این ترتیب، در بعضی مناطق فاصله میان تعداد واحدهای ساختهشده و کیفیت محیط زندگی افزایش یافت.
در آذر ۱۴۰۴، مدیرعامل شرکت عمران شهرهای جدید اعلام کرد سهم این شهرها از حدود ۸۵۵ هزار واحد مسکونی در دست اجرای وزارت راه و شهرسازی، نزدیک به ۱۴۱ هزار واحد بوده است.
این رقم نشان میدهد سیاست توسعه شهرهای جدید همچنان با سیاستهای تأمین مسکن پیوند نزدیکی دارد؛ اما مسئله اصلی این است که آیا ساخت واحدهای جدید با ایجاد زیرساخت و فرصتهای شغلی متناسب همراه میشود یا خیر.
۵. تجربه جهانی؛ شهرهای جدید چگونه موفق یا ناموفق شدند؟
شهرسازی جدید فقط تجربه ایران نیست. کشورهای مختلف برای کنترل رشد کلانشهرها، انتقال جمعیت، ایجاد مراکز اداری و توسعه متوازن منطقهای از این سیاست استفاده کردهاند.
با این حال، نتایج یکسان نبوده است. تجربه جهانی نشان میدهد موفقیت یک شهر جدید بیش از آنکه به وسعت زمین یا تعداد واحدهای مسکونی وابسته باشد، به محل استقرار، اقتصاد محلی، حملونقل و کیفیت خدمات بستگی دارد.
تجربه اول: سجونگ کره جنوبی؛ انتقال فعالیتهای دولتی برای ایجاد یک مرکز جدید
شهر سجونگ در کره جنوبی با هدف کاهش تمرکز فعالیتهای اداری و اقتصادی در سئول و تقویت توسعه مناطق مرکزی کشور شکل گرفت.
بر اساس گزارش OECD در سال ۲۰۲۵، هدف اولیه این بود که سجونگ تا سال ۲۰۳۰ به شهری با جمعیت ۵۰۰ هزار نفر تبدیل شود.
تا سال ۲۰۲۰ جمعیت شهر به حدود ۳۶۰ هزار نفر رسیده بود. همچنین ۴۴ نهاد دولتی، ۱۶ مؤسسه پژوهشی دولتی و بیش از ۱۸ هزار شرکت در این شهر حضور داشتند.
این تجربه از چند جهت قابل توجه است:
-
انتقال واقعی بخشی از فعالیتهای دولتی به شهر جدید؛
-
استقرار مراکز پژوهشی و نهادهای اقتصادی؛
-
ایجاد تقاضای شغلی در کنار تقاضای مسکن؛
-
تلاش برای تبدیل شهر به مرکز مستقل فعالیتهای اداری و خدماتی.
اما سجونگ نیز بدون چالش نیست. OECD در گزارش خود ضعف اتصال مستقیم ریلی سریعالسیر به سئول را یکی از مشکلات رقابتپذیری و ارتباطی شهر معرفی کرده است.
درس برای ایران: انتقال جمعیت بدون انتقال فعالیت اقتصادی و نهادی، نمیتواند وابستگی شهر جدید به شهر مادر را بهطور پایدار کاهش دهد.
تجربه دوم: شهرهای جدید مصر؛ وقتی ساخت شهر از جذب ساکن جلو میزند
مصر از دهه ۱۹۷۰ میلادی ساخت شهرهای جدید را برای کاهش فشار بر دره نیل و قاهره آغاز کرد.
این کشور در نسلهای مختلف، مجموعهای از شهرهای جدید را در مناطق بیابانی توسعه داد و در کنار آن پروژههایی مانند پایتخت اداری جدید را دنبال کرد.
بر اساس گزارش OECD در سال ۲۰۲۴، مصر تا آن زمان ۲۳ اجتماع شهری جدید ایجاد کرده و ساخت ۲۳ شهر دیگر را در برنامه داشته است.
با وجود این حجم از سرمایهگذاری، جذب جمعیت در بسیاری از این شهرها کمتر از اهداف برنامهریزیشده بوده است.
طبق همین گزارش، در سال ۲۰۱۷ کمتر از دو میلیون نفر در شهرهای جدید مصر زندگی میکردند؛ در حالی که هدف تعیینشده برای سال ۲۰۰۶، سکونت ۳٫۶ میلیون نفر بود.
از جمله مشکلات مطرحشده در گزارش OECD میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
-
فاصله زیاد از مراکز اشتغال؛
-
وابستگی به خودروهای شخصی؛
-
ضعف اتصال حملونقل عمومی؛
-
قیمت نامتناسب برخی واحدهای مسکونی با توان خرید خانوارها؛
-
افزایش هزینههای زیستمحیطی ساختوساز در مناطق بیابانی.
درس برای ایران: ساخت شهر در زمین ارزان، اگر با دسترسی مناسب به شغل و خدمات همراه نباشد، لزوماً به شکلگیری یک شهر زنده منجر نمیشود.
تجربه سوم: مدل بریتانیا؛ شهر جدید بهمثابه یک جامعه کامل
یکی از نمونههای شناختهشده برنامهریزی شهرهای جدید در جهان، میلتون کینز در بریتانیاست.
این شهر در چارچوب برنامه توسعه شهرهای جدید بریتانیا از دهه ۱۹۶۰ میلادی شکل گرفت.
در این الگو، طراحی شهری تنها بر ساخت واحدهای مسکونی متمرکز نبود؛ بلکه شبکه حملونقل، مراکز خدماتی، فضاهای سبز، مراکز تجاری و ساختار فعالیتهای اقتصادی از ابتدا در برنامه توسعه شهر دیده شدند.
یکی از ویژگیهای برنامهریزی میلتون کینز، توجه به ساختار شبکهای معابر و ایجاد فضاهای سبز و مسیرهای پیاده و دوچرخه در کنار توسعه محلات مسکونی بود.
این شهر نیز با چالشهایی مانند وابستگی به خودرو و گسترش افقی مواجه بوده است؛ بنابراین نمیتوان آن را الگویی بینقص دانست.
درس برای ایران: شهر جدید باید از ابتدا بهعنوان یک نظام کامل شهری طراحی شود؛ نه مجموعهای از پروژههای ساختمانی که خدمات و زیرساختهای آن به آینده موکول شدهاند.
۶. مقایسه ایران با تجربه جهانی؛ تفاوت در کجاست؟
| شاخص | شهرهای جدید ایران | سجونگ کره جنوبی | شهرهای جدید مصر |
|---|---|---|---|
| هدف اصلی | جذب سرریز جمعیت و تأمین مسکن | تمرکززدایی اداری و منطقهای | کاهش فشار قاهره و توسعه مناطق جدید |
| اشتغال | در بسیاری از موارد محدود | انتقال نهادهای دولتی و پژوهشی | جذب اشتغال کمتر از اهداف در برخی شهرها |
| حملونقل | وابستگی قابل توجه به شهر مادر | نیاز به تقویت اتصال ریلی | ضعف اتصال عمومی در بسیاری از شهرها |
| مسکن | نقش پررنگ پروژههای دولتی | توسعه همراه با کارکرد اداری و اقتصادی | توسعه گسترده در مناطق جدید |
| چالش اصلی | وابستگی و کمبود خدمات | اتصال و تکمیل خوداتکایی | جذب جمعیت و هزینه توسعه |
این مقایسه به معنای همسانبودن زمینه اقتصادی، سیاسی و جغرافیایی این کشورها نیست؛ بلکه هدف، شناسایی عوامل مؤثر بر موفقیت و ناکامی سیاست شهرسازی جدید است.
مطالعه بانک جهانی درباره تجربه چین، مصر و کره جنوبی نیز دو عامل را برای پایداری اقتصادی شهرهای جدید مهم میداند: نزدیکی مناسب به بازارهای کلانشهری و هماهنگی میان سیاست زمین، زیرساخت و اتصال حملونقل.
۷. نسل دوم شهرهای جدید؛ از شهر مسکونی به شهر سبز، هوشمند و اقتصادی
در ادبیات جدید شهرسازی، مفهوم شهر جدید در حال تغییر است.
در نسلهای نخست، تأمین زمین و مسکن و کنترل رشد کلانشهرها نقش اصلی را داشت؛ اما رویکردهای جدید بر مفاهیمی مانند پایداری محیطزیستی، اقتصاد محلی، شهر هوشمند، حملونقل عمومی و کیفیت زندگی تأکید میکنند.
پژوهش Basirat و Arbab در سال ۲۰۲۲ نیز برای نسل دوم شهرهای جدید ایران، رویکرد «شهرهای سبز، اکولوژیک و هوشمند» را مطرح میکند.
در چنین الگویی، چند اصل اهمیت دارد:
۱. اشتغال پیش از اسکان گسترده
ایجاد مراکز اقتصادی، صنعتی، خدماتی و فناوری باید همزمان با توسعه مسکن دنبال شود.
۲. حملونقل عمومی از ابتدای طراحی
شهر جدید نباید پس از افزایش جمعیت به فکر اتصال به شبکه حملونقل عمومی بیفتد. مترو، راهآهن حومهای، اتوبوس سریعالسیر و مسیرهای پیاده باید بخشی از برنامه اولیه باشند.
۳. توسعه مختلط و محلهمحور
ترکیب کاربریهای مسکونی، تجاری، آموزشی، فرهنگی و خدماتی میتواند سفرهای غیرضروری را کاهش دهد و زندگی محلهای را تقویت کند.
۴. توجه به منابع آب و انرژی
در کشوری مانند ایران، انتخاب مکان شهر جدید بدون بررسی دقیق منابع آب، ظرفیت اکولوژیک و محدودیتهای محیطزیستی میتواند هزینههای بلندمدت سنگینی ایجاد کند.
۵. مشارکت شهروندان در مدیریت شهر
هویت اجتماعی، اعتماد عمومی، فضاهای جمعی و مشارکت ساکنان باید از مراحل اولیه شکلگیری شهر مورد توجه قرار گیرد.
UN-Habitat نیز در چارچوب سیاست ملی شهری خود بر توسعه شهرهای فشرده، یکپارچه و متصل تأکید میکند؛ یعنی شهرهایی که فعالیتهای اقتصادی و اجتماعی در آنها بهصورت هماهنگ و با دسترسی مناسب به حملونقل و خدمات شکل گرفتهاند.
۸. آینده شهرهای جدید ایران؛ چه چیزی باید تغییر کند؟
تجربه شهرهای جدید ایران نشان میدهد که این سیاست همچنان میتواند بخشی از پاسخ به نیاز مسکن و توسعه فضایی کشور باشد؛ اما ادامه آن با همان الگوهای گذشته، احتمال تکرار مشکلات را افزایش میدهد.
برای اصلاح مسیر، چند موضوع باید در اولویت قرار گیرد:
-
بازنگری در ظرفیت جمعیتی شهرها بر اساس تقاضای واقعی و منابع منطقهای؛
-
پیوند دادن برنامه توسعه مسکن با برنامه اشتغال و اقتصاد محلی؛
-
تکمیل زیرساختهای حملونقل عمومی پیش از افزایش گسترده جمعیت؛
-
تأمین همزمان خدمات آموزشی، درمانی و فرهنگی؛
-
ایجاد مدیریت یکپارچه و پاسخگو برای شهرهای جدید؛
-
ارزیابی توان اکولوژیک و منابع آب پیش از توسعه کالبدی؛
-
مشارکت دادن ساکنان در تصمیمگیری و برنامهریزی شهری.
در نهایت، مسئله شهرهای جدید ایران تنها این نیست که چه تعداد واحد مسکونی ساخته شده یا چه میزان زمین به توسعه شهری اختصاص یافته است. پرسش اساسی این است که آیا این شهرها توانستهاند فرصت زندگی بهتر، دسترسی به خدمات، اشتغال و هویت اجتماعی مستقل را برای ساکنان خود فراهم کنند؟
شهر جدید زمانی به هدف واقعی خود نزدیک میشود که ساکنانش برای کار، آموزش، درمان، تفریح و زندگی اجتماعی مجبور نباشند هر روز به شهر دیگری وابسته باشند.
ساختن شهر، ساختن ساختمان نیست؛ ساختن یک نظام زندگی است.
منابع اصلی و تخصصی
۱. Basirat & Arbab (2022) – Analysing New Town Development in Iran: Toward a New Agenda؛ پژوهش دانشگاه تهران، منتشرشده در نشریه International Review for Spatial Planning and Sustainable Development.
۲. Ziari & Golzar (2025) – Analysis of Construction and Function of New Towns in Iran؛ نشریه Cities، بررسی عملکرد شهرهای جدید ایران در بازه ۱۹۷۹ تا ۲۰۲۴.
۳. بانک جهانی – New Cities: Lessons from China, Egypt and Korea؛ درسهای مکانیابی، تأمین زیرساخت و اتصال شهرهای جدید.
۴. OECD (2025) – Enhancing Compactness, Connectivity and Accessibility in Korea؛ تجربه شهر سجونگ و توسعه متوازن منطقهای.
۵. OECD (2024) – Green Growth Policy Review of Egypt؛ ارزیابی عملکرد شهرهای جدید مصر و مشکلات جذب جمعیت.
۶. UN-Habitat – National Urban Policy Guiding Framework؛ اصول شهرهای فشرده، یکپارچه و متصل.
۷. تسنیم، ۱۱ آذر ۱۴۰۴؛ سهم شهرهای جدید از طرح نهضت ملی مسکن.
پایگاه خبری تحلیلی برزن نیوز نخستین پایگاه تخصصی مطالعات میان رشته ای (برنامه ریزی شهری – منطقه ای)