پایگاه خبری تحلیلی برزن نیوز نخستین پایگاه تخصصی مطالعات میان رشته ای (برنامه ریزی شهری – منطقه ای)
تغییر ضوابط حریم تختجمشید؛ هشدار درباره توسعه شهری و سوداگری زمین
برزننیوز ـ مشاور حریم تختجمشید، نقشرستم و شهر استخر با انتقاد از بازنگری انجامشده در ضوابط حریم این مجموعه در سال ۱۴۰۴، گفت: حذف ضابطه جلوگیری از تغییر کاربری اراضی در بخشهایی از حریم درجه دو، بدون انجام مطالعات باستانشناسی و مشورت با مشاور حریم انجام شده و میتواند زمینه گسترش کالبدی و سوداگری زمین در محدوده شهر باستانی پارسه را فراهم کند.
افشین یزدانی، باستانشناس و مشاور حریم تختجمشید، نقشرستم و شهر استخر، با اشاره به روند تدوین حریم این مجموعه اظهار کرد: حریم جدید این آثار پس از چند سال مطالعه میدانی و کارشناسی در سال ۱۳۹۰ تهیه و تصویب شد و در آن تلاش شد ضمن حفاظت از آثار و بقایای شهر باستانی پارسه، شرایط زندگی و بهرهمندی جوامع محلی نیز مورد توجه قرار گیرد.
وی افزود: یکی از نگرانیهای اصلی در زمان تدوین حریم، گسترش کالبدی شهر مرودشت و روستاهایی مانند کناره و زنگیآباد بود؛ چراکه نزدیکی این مناطق به تختجمشید و ارزش اقتصادی زمین میتوانست زمینه تغییر کاربری اراضی و سوداگری زمین را افزایش دهد.
حریم سال ۱۳۹۰ چگونه طراحی شد؟
یزدانی با اشاره به وجود بخشی از بقایای شهر پارسه در حریم درجه دو گفت: در ضوابط سال ۱۳۹۰، ساختوساز در محدوده طرحهای هادی روستاها مجاز شد و امکان اضافه شدن یک طبقه روی همکف نیز در نظر گرفته شد تا از یک سو اراضی کشاورزی و لایههای باستانی حفظ شوند و از سوی دیگر، ساکنان محلی بتوانند از ظرفیت املاک خود استفاده کنند.
به گفته وی، در محدودههای روستایی حریم درجه دو، با افزایش ۴.۵ متری ارتفاع نسبت به ضوابط پیشین، امکان ساختوساز تا ارتفاع ۸.۵ متر صرفاً در محدوده طرحهای هادی فراهم شد. هدف از این تصمیم، تعامل بیشتر با مردم محلی، پاسخ به نیازهای آنان و همزمان جلوگیری از گسترش سطحی و خزندهای بود که میتوانست به تغییر کاربری اراضی منجر شود.
وی ادامه داد: قرار بود ساکنان محلی بتوانند در همان املاکی که در اختیار دارند از امکان ایجاد یک طبقه اضافه استفاده کنند، اما ممنوعیت تغییر کاربری اراضی کشاورزی همچنان برقرار بماند تا از سوداگری زمین جلوگیری شود.
شهر پارسه فقط به تختگاه محدود نمیشود
مشاور حریم تختجمشید با اشاره به شواهد باستانشناسی موجود در محدوده حریم درجه دو گفت: در محدوده زیر روستای فیروزی، اطراف شهرک مهدیه و بخشهایی از این محدوده، مجموعهای از آثار مربوط به دوره هخامنشی، دورههای پیش از تاریخ و دورههای جدیدتر وجود دارد که با عنوان مجموعه فیروزی شناخته میشود و بخش قابل توجهی از شهر پارسه نیز در همین محدوده قرار داشته است.
یزدانی افزود: در محور مهدیه تا مرودشت و اراضی اطراف دانشگاه آزاد مرودشت نیز شواهد و لایههای باستانی شناسایی شده است. زمانی که کشاورزی در این مناطق به شکل سنتی انجام میشد، برجستگیها و بقایای آثار قابل مشاهده بود و باستانشناسان حدود ۶۰ تا ۷۰ سال پیش آنها را مستند و نقشهبرداری کردهاند.
وی تأکید کرد: مستندات مربوط به شهر پارسه و بقایای فرهنگی آن در اسناد، نقشهها و دادههای باستانشناسی وجود دارد و این موضوع صرفاً یک ادعای جدید نیست. به گفته او، به دلیل تمرکز طولانیمدت بر تختگاه تختجمشید، بسیاری از بقایای پارسه در دهههای گذشته کمتر مورد توجه قرار گرفتهاند؛ هرچند نمونههایی مانند تل آجری از آثار شاخص این محدوده به شمار میروند.
تختجمشید یک اثر منفرد نیست
یزدانی با بیان اینکه حفاظت از تختجمشید نمیتواند فقط به تختگاه محدود شود، اظهار کرد: تختجمشید تنها ارگ پایتخت هخامنشیان یعنی پارسه نبوده و مجموعهای بسیار گسترده را دربرمیگرفته است.
وی با استناد به شواهد تاریخی، گلنوشتههای تختجمشید و دادههای باستانشناختی گفت: شهر پارسه در دشت و در محدودهای با شعاع بیش از پنج تا شش کیلومتر گسترش داشته و بخشهایی مانند محلات اعیاننشین، کاخها، دروازهها، بخش فیروزی، شهر باختری و شهرکهای اقماری مانند شهرک جنوبی تختجمشید را شامل میشده است.
به گفته مشاور حریم تختجمشید، هنگام تدوین حریم باید علاوه بر تختگاه، مجموعه شهر پارسه، سامانههای آبرسانی، کانالها، محلهای تدفین، نیایشگاهها و سایر اجزای مرتبط با این مجموعه نیز مورد توجه قرار گیرد.
وی افزود: تختجمشید یک اثر منفرد نیست، بلکه مجموعهای بههمپیوسته است و یکپارچگی و اصالت آن از موضوعات مهم در ثبت جهانی این آثار به شمار میرود؛ بنابراین تصمیمگیری درباره حریم نیز باید با در نظر گرفتن همه این اجزا انجام شود.
شکلگیری حریم یکپارچه در سال ۱۳۹۰
یزدانی با اشاره به سابقه حریم تختجمشید گفت: پیش از انقلاب و در سال ۱۳۵۶، حریمی مشترک برای تختجمشید و نقشرستم به تصویب رسیده بود و شهر باستانی استخر نیز حریمی جداگانه با ضوابط متفاوت داشت.
وی افزود: در روند تدوین حریم سال ۱۳۹۰، این آثار در قالب یک هسته فرهنگی و حفاظتی با لایههای پوشاننده مشترک تعریف شدند. حریمی که پیش از سال ۱۳۹۰ وجود داشت نیز بیشتر به شکل یک کروکی با خطوط مستقیم بود و از نظر کارشناسی، مشکلاتی در تعیین دقیق محدودهها و مرزهای قابل تشخیص روی زمین داشت.
به گفته یزدانی، از سال ۱۳۸۵ و در پی درخواستهایی برای ساختوساز و تغییر کاربری اراضی، مطالعات میدانی و کارشناسی گستردهای با همکاری کارشناسان حوزههای مختلف از جمله حقوق و باستانشناسی آغاز شد و حاصل آن، نقشهای تفصیلی بود که در سال ۱۳۹۰ به تصویب رسید.
وی ادامه داد: برای نخستین بار در این روند، حریمی یکپارچه برای تختجمشید، نقشرستم و شهر استخر تعریف شد و در کنار حریم درجه یک و دو، حریم چشمانداز فرهنگی یا درجه سه نیز برای کنترل پروژههای کلان ملی و فعالیتهای مرتبط با اکتشاف معادن در گسترهای وسیع پیشبینی شد.
هشدار درباره بازنگری حریم در سال ۱۴۰۴
مشاور حریم تختجمشید با اشاره به روند بازنگری انجامشده در سال گذشته اظهار کرد: در اسفند ۱۴۰۳، با توجه به نگرانی از روند بازنگری بدون رعایت اصول کارشناسی، نامههایی به مدیران ارشد وزارت میراث فرهنگی ارسال و موضوع به صورت حضوری نیز پیگیری شد.
به گفته یزدانی، در آن مقطع درخواست شده بود تا زمان انجام مطالعات دقیق پژوهشی، بازنگری متوقف شود؛ اما حدود یک ماه بعد مدیریت پایگاه تغییر کرد و روند بازنگری ادامه یافت.
وی افزود: پس از تغییر مدیریت نیز درباره پیامدهای تغییر ضوابط بدون مطالعه جامع به مدیریت جدید تذکر داده و بر خطرات احتمالی این اقدام برای تختجمشید تأکید کرده است.
انتقاد از حذف ضابطه جلوگیری از تغییر کاربری
یزدانی مسئله اصلی را نحوه بازنگری حریم و حذف یک ضابطه حفاظتی مهم دانست و گفت: چگونه میتوان حریم چند هزار هکتاری درجه دو تختجمشید را بازنگری کرد و ضابطه جلوگیری از تغییر کاربری اراضی را کنار گذاشت، بدون اینکه مطالعهای درباره شهر پارسه، آثار موجود در آن یا حتی یک فصل کاوش و بررسی باستانشناسی در این محدوده انجام شده باشد؟
وی مدعی شد که در بازنگری سال ۱۴۰۴، بدون برگزاری جلسه با مشاور حریم، ضوابط تغییر کرده است و در روند تصمیمگیری نیز از وی مشورت گرفته نشده است.
به گفته یزدانی، این تصمیم مانع حقوقی رشد و توسعه سطحی را که یکی از مهمترین ضوابط حفاظتی حریم درجه دو بود، برداشت و در نتیجه زمینه برای توسعه گسترده در این محدوده فراهم شد.
وی همچنین با اشاره به اختصاص ۳۶ هکتار از اراضی حریم درجه دو برای یک طرح گردشگری، پرسید این اراضی کشاورزی قرار است برای چه نوع طرحی و با چه سازوکاری تغییر کاربری پیدا کنند و چه کسی قرار است آنها را خریداری کند.
نگرانی از توسعه مرودشت به سمت حریم تختجمشید
مشاور حریم تختجمشید گفت: پس از تغییر ضوابط، موضوع توسعه شهر مرودشت به سمت محدودههایی مانند مهدیه نیز مطرح شده است و این موضوع نشان میدهد برداشته شدن ضابطه حقوقی حریم میتواند زمینه چنین توسعهای را فراهم کند.
وی افزود: در صورت ادامه این روند، روستاهایی مانند کناره و زنگیآباد و دیگر پروژههای توسعهای نیز ممکن است در معرض تغییرات مشابه قرار گیرند.
یزدانی مدعی شد که از سال ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۴ حریم تختجمشید با تهدیدی در این ابعاد مواجه نبوده و تخلفات احتمالی نیز امکان کنترل داشتهاند، اما از تابستان سال گذشته و پس از تغییر ضوابط، زمینه رشد و توسعه و در پی آن سوداگری زمین در مقیاس گستردهتری فراهم شده است.
وی همچنین به حذف ضوابط مربوط به جابهجایی روستای شهرک زراعی در حریم درجه یک اشاره کرد و گفت در این محدوده نیز شواهد مربوط به یک شهر هخامنشی و آثار باستانی کشف شده وجود دارد.
درخواست برای بازنگری دوباره حریم
یزدانی خواستار اصلاح بازنگری انجامشده در سال ۱۴۰۴ و آغاز دوباره فرآیند بررسی حریم با انجام مطالعات دقیق و همهجانبه شد.
وی گفت: بهروزرسانی حریم پس از ۱۰، ۱۵ یا ۲۰ سال میتواند انجام شود، اما بهروزرسانی نباید به معنای حذف اصول و ضوابط حفاظتی باشد. به گفته او، هرگونه تغییر باید بر پایه شناخت دقیق عرصه شهر پارسه، تعیین محدودههای باستانی و رعایت الزامات حفاظتی انجام شود.
مشاور حریم تختجمشید همچنین درباره توسعه شهر مرودشت گفت: با توجه به وجود اراضی مناسب در جنوب و جنوبشرق مرودشت که به گفته او خطر تخریب منظر و چشمانداز طبیعی و فرهنگی تختجمشید و پارسه را ایجاد نمیکنند، لزوماً نیازی به توسعه کالبدی شهر به سمت حریم درجه دو وجود ندارد؛ البته تعیین محدودههای مناسب برای توسعه نیز نیازمند مطالعه است.
درخواست توقف طرح توسعه تا اصلاح ضوابط
یزدانی با اشاره به پیگیری موضوع از دفتر حریمهای وزارت میراث فرهنگی اظهار کرد: در پاییز سال گذشته درباره مشکلات احتمالی بازنگری با مدیرکل دفتر حریمهای وزارتخانه گفتوگو کرده و به او اعلام شده است که در صورت وجود مشکل، امکان درخواست بازنگری و اصلاحیه در دورهای کوتاه پس از بازنگری وجود دارد.
وی افزود: اکنون نیز امکان اصلاح وجود دارد و درخواست این است که اصلاح ضوابط حفاظتی که به گفته او بدون مطالعه برداشته شدهاند، در دستور کار قرار گیرد.
او همچنین خواستار استفاده وزارت میراث فرهنگی و معاونت میراث فرهنگی از ظرفیتهای اجرایی دولت شد تا در صورت ورود طرح توسعه شهر به سمت تختجمشید و حریم درجه دو، اجرای آن تا زمان اصلاح ضوابط حریم متوقف بماند.
تأکید بر تقدم حفاظت بر توسعه
این باستانشناس با اشاره به روند توسعه شهرها در دو تا سه دهه گذشته گفت: در بسیاری از مناطق کشور، محدودههای شهری گسترش یافته و اراضی اطراف شهرها تغییر کاربری پیدا کردهاند؛ در چنین شرایطی، حریم تختجمشید یک لایه حفاظتی مؤثر برای عرصه، حریم و بقایای شهر پارسه ایجاد کرده بود.
وی افزود: طبیعی است که برخی مالکان با توجه به ارزش زمین و محدودیتهای تغییر کاربری، خواهان تغییر ضوابط باشند، اما از نظر او وظیفه نخست مدیریت میراث فرهنگی، حفاظت از آثار است و تعامل با مردم نباید به کنار گذاشتن اصول حفاظتی و مطالعات کافی منجر شود.
یزدانی همچنین با انتقاد از روند تصمیمگیری درباره حریم گفت: اگر قرار بود حریم بازنگری شود، هدف باید حفاظت بهتر از آثار همراه با تعامل با مردم میبود، نه صرفاً حذف ضابطه مربوط به تغییر کاربری اراضی در حریم درجه دو.
وی بازنگری انجامشده را از نظر خود اقدامی جدی و آسیبزا برای حفاظت از شهر پارسه و اصالت و یکپارچگی آثار هخامنشی دانست و خواستار اقدام مسئولان ارشد میراث فرهنگی برای اصلاح آن شد.
تأکید بر مطالعات باستانشناسی و الزامات ثبت جهانی
مشاور حریم تختجمشید در ادامه تأکید کرد تصمیمگیری درباره حریم این مجموعه باید بر پایه مطالعات باستانشناسی، شناخت دقیق عرصه شهر پارسه، بررسی مالکیتها، ضوابط شهرسازی، منظر فرهنگی و الزامات ثبت جهانی انجام شود.
وی گفت: نمیتوان بدون طی این مراحل، ضوابط حفاظتی چنین مجموعهای را حذف کرد.
یزدانی همچنین با اشاره به جایگاه تختجمشید در هویت ملی ایران اظهار کرد: این مجموعه برای جامعه ایران تنها یک محوطه تاریخی نیست و میتواند حلقه وحدت اقوام، قبایل و گرایشهای مختلف سیاسی در ایران باشد؛ بنابراین حفظ اصالت و یکپارچگی آن اهمیت ویژهای دارد.
وی هشدار داد کاهش اصالت و یکپارچگی محوطه و از بین رفتن لایههای باستانی خسارتی جبرانناپذیر خواهد بود و به گفته او، منافع تغییر کاربری اراضی عمدتاً نصیب دلالان و سوداگران زمین خواهد شد.
یزدانی در پایان بار دیگر بر ضرورت اصلاحیه حریم تختجمشید تأکید کرد و گفت: اگر قرار است ضوابط تغییر کند، ابتدا باید عرصه شهر پارسه شناسایی، محدودههای آن مشخص و در حریم لحاظ شود و سپس درباره توسعه شهر تصمیمگیری شود.
وی همچنین خواستار پاسخگویی مسئولانی شد که در تصمیمگیری درباره حریم تختجمشید نقش داشتهاند و گفت بررسی قانونی تصمیمات و اقدامات انجامشده میتواند از تکرار چنین مواردی جلوگیری کند.
