پایگاه خبری تحلیلی برزن نیوز نخستین پایگاه تخصصی مطالعات میان رشته ای (برنامه ریزی شهری – منطقه ای)
گزارش اختصاصی برزن نیوز | محیط زیست و مدیریت شهری
بحران چیتگر از کجا آغاز شد؟
بوستان جنگلی چیتگر، یکی از عرصه‌های مهم فضای سبز غرب تهران، اکنون با سه مسئله به‌هم‌پیوسته مواجه است: کمبود آب، گسترش آفت سوسک پوست‌خوار و ضرورت تعیین تکلیف درختان آلوده. بررسی اظهارات منتشرشده از مسئولان شهری و منابع طبیعی نشان می‌دهد که روایت غالب، وضعیت امروز را نتیجه یک اتفاق ناگهانی نمی‌داند؛ بلکه آن را حاصل انباشت مشکلات طی سال‌های گذشته معرفی می‌کند.
محمدجواد خسروی، شهردار منطقه ۲۲ تهران، گفته است حق‌آبه‌ای که پیش‌تر برای چیتگر حدود ۵۰۰ لیتر بر ثانیه اعلام می‌شد، به صفر رسیده بود. به گفته او، نیاز آبی این بوستان حدود ۲۵۰ لیتر بر ثانیه است و در حال حاضر نزدیک به ۱۸۰ لیتر بر ثانیه از طریق شبکه انتقال آب و پساب تأمین می‌شود؛ کسری باقی‌مانده نیز با استفاده از تانکر جبران می‌شود. منبع: خبرگزاری تسنیم
این ارقام تصویری از فاصله میان نیاز آبی جنگل و منابع در دسترس آن ارائه می‌کنند؛ فاصله‌ای که به گفته مسئولان، در سال‌های گذشته بیشتر بوده است. با این حال، برای ارزیابی دقیق سهم کم‌آبی در خشکیدگی درختان، صرف اعلام میزان آب فعلی کافی نیست. روند تأمین آب در سال‌های گذشته، نحوه توزیع آن در بخش‌های مختلف پارک و زمان آغاز افت پوشش درختی نیز باید مشخص شود.
هزاران درخت آلوده؛ اختلاف بر سر آمار و مسئولیت
یکی از مهم‌ترین ابهام‌های چیتگر، تعداد درختانی است که به آفت مبتلا شده‌اند و باید از پارک خارج شوند.
رضا بیانی، مدیرکل منابع طبیعی استان تهران، بنا بر گزارشی که ایسنا منتشر کرده، اعلام کرده است حدود ۲۵ هزار اصله درخت آلوده در چیتگر قطع شده و حدود هفت هزار اصله دیگر نیز باید حذف شوند. در مقابل، شهردار منطقه ۲۲ در اظهارات دیگری برآورد منابع طبیعی از تعداد درختان آلوده را حدود ۲۳ تا ۲۷ هزار اصله اعلام کرده است. این ارقام به زمان و مبنای گزارش‌های مختلف مربوط‌اند و نباید بدون توضیح، به‌عنوان یک آمار قطعی و هم‌زمان تلقی شوند.
نکته مهم‌تر، اختلاف‌نظر درباره چرایی گسترش آفت است. خسروی در گفت‌وگو با تسنیم، تأخیر در خروج درختان آلوده را یکی از عوامل تشدید مشکل دانسته و گفته است که این روند به دلیل مسائل اجرایی و انتخاب پیمانکار با کندی مواجه شده است. در مقابل، مدیران منابع طبیعی بر مسئولیت‌های مرتبط با نگهداری، حفاظت و عملیات بهداشتی و پرورشی در پارک‌های جنگلی تأکید کرده‌اند.
در چنین شرایطی، پرسش فقط این نیست که چه تعداد درخت قطع شده است؛ بلکه باید روشن شود آفت چه زمانی شناسایی شد، چه زمانی گسترش آن تأیید شد، کدام دستگاه موظف به اقدام بود و چرا روند مقابله با آن به مرحله حذف گسترده درختان رسید.
منبع: گزارش منتشرشده از ایسنا درباره وضعیت چیتگر
۴۰ کیلومتر لوله‌گذاری؛ آیا مشکل آب حل شده است؟
شهرداری منطقه ۲۲ اعلام کرده است که طی سال‌های اخیر حدود ۴۰ کیلومتر لوله‌گذاری در شبکه‌های فرعی آبیاری چیتگر انجام شده و تعدادی از چاه‌های قدیمی نیز دوباره به مدار بهره‌برداری بازگشته‌اند. به گفته شهردار منطقه، انتقال پساب تصفیه‌شده نیز بخشی از برنامه افزایش منابع آبی پارک است.
این اقدامات می‌تواند بخشی از محدودیت‌های آبیاری را کاهش دهد؛ اما معیار اصلی موفقیت، میزان آب منتقل‌شده به پارک نیست، بلکه مقدار آبی است که به شکل مؤثر و پایدار در اختیار درختان قرار می‌گیرد. در یک عرصه جنگلی، تفاوت میان تأمین آب در شبکه و دسترسی واقعی ریشه‌ها به رطوبت خاک اهمیت دارد.
از این رو، ارزیابی شبکه جدید باید به چند پرسش پاسخ دهد: آیا آب در همه بخش‌های نیازمند آبیاری توزیع می‌شود؟ آیا میزان آب تأمین‌شده در فصل‌های مختلف ثابت می‌ماند؟ چه سهمی از نیاز ۲۵۰ لیتر بر ثانیه‌ای پارک از منابع پایدار تأمین خواهد شد؟ و آیا برای دوره‌های تشدید تنش آبی، برنامه مشخصی وجود دارد؟
پاسخ به این پرسش‌ها مشخص می‌کند که اقدامات زیرساختی اخیر تا چه اندازه می‌توانند از تکرار بحران جلوگیری کنند.
۶۰ هزار درخت جدید؛ عددی امیدوارکننده با یک شرط اساسی
شهرداری منطقه ۲۲ از کاشت حدود ۲۵ هزار اصله درخت خبر داده و اعلام کرده است که برنامه کاشت ۳۵ هزار اصله دیگر نیز در دستور کار قرار دارد. در صورت اجرای کامل این برنامه، مجموع درختان جدید به حدود ۶۰ هزار اصله خواهد رسید.
با این حال، افزایش تعداد نهال‌های کاشته‌شده به‌تنهایی به معنای احیای جنگل نیست. نهال‌ها برای تبدیل شدن به پوشش درختی پایدار، به آب کافی، انتخاب گونه مناسب، آماده‌سازی زمین و مراقبت مستمر نیاز دارند. خود مسئولان شهرداری نیز تأکید کرده‌اند که کاشت در بخش‌هایی که مشکل تأمین آب آن‌ها برطرف نشده، نباید انجام شود.
در کنار تعداد درختان، لازم است اطلاعاتی درباره گونه‌های انتخاب‌شده، میزان ماندگاری نهال‌ها، برنامه آبیاری و نتایج پایش سالانه منتشر شود. بدون چنین اطلاعاتی، آمار کاشت تنها تعداد عملیات انجام‌شده را نشان می‌دهد و نمی‌تواند میزان موفقیت احیای جنگل را اثبات کند.
انتخاب گونه‌های متنوع و سازگارتر با شرایط محیطی نیز در گزارش‌های منتشرشده به‌عنوان بخشی از برنامه احیا مطرح شده است. این رویکرد می‌تواند وابستگی پوشش درختی به یک گونه را کاهش دهد؛ با این شرط که انتخاب گونه‌ها بر پایه مطالعات کارشناسی و متناسب با شرایط خاک و آب منطقه انجام شود.
شورای شهر چه چیزی را باید روشن کند؟
در روزهای اخیر، وضعیت چیتگر در شورای شهر تهران نیز به موضوع پرسش از عملکرد دستگاه‌های مسئول تبدیل شده است. اعضای شورا خواستار بررسی روند شکل‌گیری بحران، نحوه شناسایی آفت و تأخیرهای احتمالی در اقدامات پیشگیرانه شده‌اند. رئیس شورای شهر نیز گفته است که اگر قصوری از سوی شهرداری یا منطقه صورت گرفته باشد، باید بررسی شود.
اهمیت این بررسی در آن است که نسبت دادن همه مشکلات به کم‌آبی، به‌تنهایی برای تعیین مسئولیت کافی نیست. تنش آبی ممکن است در تضعیف درختان نقش داشته باشد، اما زمان تشخیص آفت، پایش سلامت درختان، اجرای عملیات بهداشتی و سرعت خروج درختان آلوده نیز باید جداگانه بررسی شوند.
برای دستیابی به تصویری روشن، انتشار یک گزارش مشترک و مستند از سوی شهرداری منطقه ۲۲ و سازمان منابع طبیعی ضروری به نظر می‌رسد؛ گزارشی که در آن، آمار درختان خشکیده و آلوده، زمان شناسایی آفت، اقدامات انجام‌شده در هر مرحله و مسئولیت هر دستگاه به‌طور شفاف مشخص باشد.
همچنین باید روشن شود آیا قراردادهای مربوط به نگهداری و بهره‌برداری از پارک، تعهدات مشخصی درباره پایش آفت، عملیات بهداشتی، تأمین آب و جبران خسارت داشته‌اند یا خیر. پاسخ به این پرسش‌ها می‌تواند بحث مسئولیت را از سطح اظهارنظرهای متقابل به بررسی مستند عملکردها منتقل کند.
چیتگر به برنامه‌ای فراتر از قطع و کاشت نیاز دارد
بحران چیتگر را نمی‌توان صرفاً با خروج درختان آلوده و کاشت نهال‌های جدید پایان‌یافته تلقی کرد. اگر عوامل زمینه‌ای خشکیدگی همچنان باقی بمانند، پوشش جدید نیز ممکن است در معرض همان فشارها قرار گیرد.
برای سنجش موفقیت برنامه احیا، دست‌کم سه شاخص باید به‌صورت منظم منتشر شود: نخست، وضعیت تأمین آب و میزان دسترسی بخش‌های مختلف پارک به آن؛ دوم، روند کنترل آفت و تعیین تکلیف درختان آلوده باقی‌مانده؛ و سوم، میزان بقای نهال‌های جدید در دوره‌های زمانی مشخص.
در کنار این شاخص‌ها، انتشار گزارش‌های دوره‌ای و قابل مقایسه می‌تواند به شهروندان نشان دهد که اقدامات انجام‌شده چه نتیجه‌ای داشته‌اند. مشارکت مردم و گروه‌های محیط‌زیستی نیز زمانی مؤثر خواهد بود که اطلاعات روشن درباره وضعیت پارک و برنامه مراقبت از درختان در دسترس باشد.
مسئله فقط سبز کردن دوباره چیتگر نیست
چیتگر امروز هم با بحران محیط‌زیستی روبه‌روست و هم با مسئله پاسخ‌گویی در مدیریت شهری. تأمین آب، توسعه شبکه آبیاری و کاشت درختان جدید اقداماتی ضروری‌اند؛ اما در کنار آن‌ها باید مشخص شود چه عواملی اجازه دادند مشکل به این ابعاد برسد و چه سازوکاری قرار است مانع تکرار آن شود.
معیار نهایی احیای چیتگر، نه فقط تعداد درختان خارج‌شده از پارک است و نه صرفاً تعداد نهال‌هایی که در زمین کاشته می‌شوند. موفقیت زمانی معنا پیدا می‌کند که درختان باقی‌مانده حفظ شوند، نهال‌های جدید دوام بیاورند و روند مدیریت جنگل بر پایه اطلاعات شفاف، تأمین پایدار آب و پاسخ‌گویی روشن دستگاه‌های مسئول ادامه پیدا کند.
برزن نیوز این موضوع را از منظر تأمین پایدار آب، روند کنترل آفت و پاسخ‌گویی دستگاه‌های مسئول قابل پیگیری می‌داند؛ سه مؤلفه‌ای که سرنوشت آینده چیتگر به آن‌ها وابسته است.
یادداشت تحریریه: این گزارش بر پایه اطلاعات منتشرشده در رسانه‌های داخلی و اظهارات منسوب به مسئولان تدوین شده است. آمارهای مربوط به درختان آلوده و میزان آب، بسته به زمان و گوینده متفاوت‌اند و برای تعیین رقم نهایی به اعلام رسمی و قابل تطبیق دستگاه‌های مسئول نیاز دارند.
