هویت شهری بوکان، قربانی شهرسازی بی ضابطه

در این یادداشت آمده است: کسانی که مثل من تجربه خدمت در ارتش دارند یا برای خدمت سربازی در رژه های ارتش شرکت کرده اند می دانند که قانون لایتغیری در رژه ها وجود دارد و آن هماهنگ کردن حرکات پاها با صدای طبلی است که در حاشیه رژه نواخته می شود و فرمانده فرمان می دهد: «طبل بزرگ، زیر پای چپ». سال هاست که رژ ه های ارتش با این فرمان همیشگی برگزار می شود و تغییری به خود ندیده است. مدیریت شهری بوکان هم گویا سال هاست که کمر به تخریب آثار هویتی این شهر بسته است و حتی برگزاری نمایشگاهی از سوی موزه ملی ایران در این شهر هم نتوانسته  نگاه مخرب آنان را تغییر دهد.پس از بازنشستگی از ارتش و بازگشت به بوکان، وقت آزادتری برای مسائلی پیدا کرده ام که در گذشته کمتر به آنها پرداخته ام، یکی از این حوزه ها که در چند سال اخیر توجه مرا به خود جلب کرده است، مسائل هویتی بوکان است. فضاها و مکان هایی که در خاطره شفاهی همنسلان من و گاهی پیشتر از من تعریف شده است و بخشی از آنها را خود به یاد دارم و امروزه در کوچه و معابر بوکان، خبری از آنها نیست. از «گه ره کی زاخه» و «خه نده کی پشت قه لا» گرفته تا «کانی ژنان» و «جوگه ئاشی باشی» و… در پی تجدید خاطرات در کوچه ها و معابر بوکان پی اینها می گشتم که انتشار کتاب انور سلطانی و توضیحات و مستنداتی که در آن ارائه کرده بود، نمکی بود که بر زخم هایم پاشیده شد. گویا دستی جادویی، آنها را با دقت از صفحه وجود حذف کرده است و احتمالا مدیران شهرداری نام آنها را توسعه خواهند گذاشت.در پی اسناد و هویت شهر بودم که از طریق دوستی دسترسی خوبی به آرشیوی از مطبوعات محلی چند دهه اخیر پیدا کردم. گویا می خواست غیبتم از شهر را با این مدارک برایم جبران کند و شانس این را به من داد که در جریان وقایعی قرار بگیرم که در زمان نبودنم بر شهرم گذشته بود.نقطه ثقل و مرکز این شهر در گذشته و حال «قه لای سردار» بوده و هست. قه لای سردار با «حه وزه گه وره» و «مسجد جامع»ش به عنوان بافت تاریخی و خاطره شکل گیری شهر، در هر جای جهان بود، به فرمت روزگاران پیشین اش حفظ می شد و اطراف آن با فضاهای فرهنگی، کافه، کتاب فروشی، پیاده روهای سنگفرش، فروشگاه های صنایع دستی، موزه های متنوع کوچک و بزرگ پر می شد و از حالت مسکونی هم حتی خارج می شد تا منبع و ماوایی باشد برای جذب گردشگران و معرفی شهر و دیار و درآمدی برای مردمی که در این شهر زندگی می کنند، اما مدیران شهری این سود ماندگار را به چند پاساژ روسری فروشی و دفاتر مهندسی عوض کردند و صداهای معترض و تذکرهای دلسوزانه شهروندان را نشنیدند.

 پرونده قلعه سردار

مروری کوتاه بر عملکرد شهرداری در باره قلعه سردار عبارت است از:

1. ساخت پاساژی تجاری با عنوان «پاساژ قه لا» در حدود سال های ۱۳۷۵ که نواری در بخش غربی قلعه را برش داد و از بین برد.
2. در اوایل دهه ۱۳۸۰ به بهانه مشکلات ترافیکی پروژه دیگری آغاز شد و آن تبدیل کوچه ۶ متری به خیابان ۱۲ متری بود که بخشی از دو محوطه ثبت ملی شده مسجد جامع (شماره ثبت ۳۴۸۰) و قلعه سردار (شماره ثبت ۳۲۴۷۷) تخریب شدند. در سال های ۱۳۸۷ و ۱۳۸۸ پروژه وارد فاز جدی تری شد و تخریب ها بسیار گسترده تر شد. شکایتی که به همت همکلاسی سابقم مرحوم «سید رحیم بدوی» و با امضای ده ها نفر از فعالان مدنی شهر تدوین شد تاثیری معکوس داشت، گزارش های مطبوعات محلی و ملی نخوانده رها شدند.
3. تعریض کوچه به خیابان و تخریب بخشی از قلعه و مسجد جامع و نابود کردن حریم «حه وزه گه وره» آخر ماجرا نبود. پی کنی ها و تخریب دو سوی خیابان جدیدالتاسیس تا عمق پانزده متر و از بین بردن بخش زیادی از مدارک تاریخی قلعه سردار برای بناهایی که از سوی شهرداری با چراغ سبز میراث فرهنگی شهرستان و استان مجوز ساخت می گرفتند آغاز شد. برای نخستین بار میراث فرهنگی کشور عرضه ای از خود نشان داد و در یکی از زمین هایی که به عمق پانزده متر گودبرداری شده بود تیمی را از تهران برای لایه نگاری آن ارسال کرد و آنان در مرداد و شهریور ۱۳۹۷ بقایای پنج هزار سال سکونت را در آن آشکار کردند، در اقدامی که در تاریخچه میراث فرهنگی و مدیریت شهری جهان کم سابقه و شاید بی سابقه است، در آبان همان سال و تنها دو ماه پس از پایان کاوش ها و اثبات پنج هزار ساله بودن آن محوطه، ساخت وساز دقیقا در محل ترانشه کاوش شده با مجوز میراث فرهنگی استان و شهرداری بوکان انجام شد. (برای ایجاد نظم در عملیات کاوش تمامی سطح محوطه با شبکه هایی از مربع مستطیل‎هایی با اضلاعی در حدود ده متر و به‎صورت شطرنجی با توجه به نقطه مبدا تقسیم‎ بندی می‎ شود. باستان‎شناسان به این شبکه ‎ها  «ترانشه» می‎گویند.)
4. با وجود رایزنی های بسیار شورای شهر پیشین و مسئولان نظامی امنیتی کشور و اعلام موافقت نهادهای نظامی مبنی بر آزادسازی قلعه سردار از کاربری نظامی، مدیران کنونی شهر عقبگرد و پیگیری آن را رها کردند. گویا حفظ وضعیت کنونی منافع بیشتری دارد تا تبدیل آن به موزه و برجسته کردن بخش هویتی قه لای سردار.

 میان پرده نمایشگاه آجرهای قلایچی

برگزاری نمایشگاهی از آجرهای قلایچی در شهر بوکان و بازدید حدود ۲۰ هزار نفری مردم بوکان از این نمایشگاه این امید را برانگیخت که مسئولان شهر از این پس، نسبت به مسائل هویتی و تاریخی شهر حساسیت بیشتری نشان خواهند داد و شاید نسبت به جبران اقدامات گذشته پر خطای خود قدم بردارند، اما انگار در برنامه صبحگاه مدیران شهری، طبل بزرگ همچنان زیر پای چپ است و برنامه های هویت زدای دیگری در راه است.

 پارک کلتپه بوکان

در حالی که پارک حسن زیرک و پارک محمدیه در نزدیکی محوطه باستانی کلتپه که در تاریخ ۱۳۴۵/۱۰/۱۶ به شماره ۵۷۰ در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده قرار دارند، به بهانه خدمت رسانی به مردم منطقه کلتپه، تنها سه روز پس از اتمام نمایشگاه آجرهای قلایچی، طرح پیشنهادی شهردار مبنی بر تبدیل بخشی از عرصه محوطه پنج هزار ساله کلتپه به فضای سبز به تصویب شورای شهر بوکان رسید. هرچند به همت فرماندار بوکان، این مصوبه با اشکالات قانونی روبه رو شده است و شورای شهر و شهردار باید این تناقضات قانونی را حل کنند تا بتوانند به تصرف محوطه ای بپردازند که ۵۶ سال پیش در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است، اما با کارنامه ای که از مدیریت میراث فرهنگی بوکان و استان سراغ داریم، حل این موانع نباید کار چندان پیچیده ای باشد. برای ثبت در تاریخ می نویسم: ساخت این پارک معادل تبدیل کوچه ۶ متری قلعه سردار به خیابان دوازده متری است. اگر بتوانند ورود کنند، ده ها دهنه مغازه در آنجا خواهند ساخت. حتما بخشی از آنها هم روسری فروشی خواهد شد.

 مجتمع تجاری ایزیرتو در بوکان

شهرداری بوکان در فراخوانی ساخت مجتمعی تجاری در محل سابق آتش نشانی بوکان در «ده روازه قه بران» را که براساس اسناد مدون یکی از نقاط تاریخی شهر است  اعلام کرده است و در آن دو طبقه زیرزمین / پارکینگ را هم جزو بنا اعلام کرده است. همنسلان من به یاد دارند و انور سلطانی هم در کتابش به آن اشاره کرده است که در این محدوده «گورستانی جوله کان» داشتیم و چه بسا این گورستان بر گورستان یا سازه ای قدیمی تر قرار داشته است. مردان قانون در شهرداری می دانند که پیش از ساخت این پروژه باید از میراث فرهنگی شهرستان / استان استعلام کنند و اخذ مجوز از میراث فرهنگی را به سرمایه گذار یادآور شوند و اگر گمانه زنی یا کاوشی لازم داشته باشد، جزو هزینه های طرح باید از سوی سازنده پرداخت شود، اما مساله اینجاست که اخذ مجوز از میراث فرهنگی شهرستان / استان کار چندان سختی نیست.

 التماس تفکر

در مقام یک بازنشسته ارتش که در بسیاری از نقاط مختلف این سرزمین خدمت کرده ام، از اصفهان پر نقش و نگار گرفته تا تبریز مسجد کبود، ایران عزیز را همچون فرش ترکمن پر نقش و نگار یافتم. بی گمان مسائل توسعه ای در این شهرها بسیار پررنگ تر و پیچیده تر است، اما میدان نقش جهان و مسجد کبود همچنان پر صلابت باقی مانده اند. شهر بوکان مشکل گسترش ندارد، تا چشم کار می کند زمین های مسطحی است که شهر را به خود فرامی خواند، چشم طمع از چند صد متر زمین کلتپه و قلعه سردار بردارید. ایران را در نوردیده ام و با کوله باری از تجربه عمری که صرف خدمت کرده ام به شما می گویم در محضر تاریخ قضاوت خواهید شد، کاش کمی آینده نگر باشید. در یکی از این گزارش هایی که برای تنظیم این دلنوشته می خواندم شعری به کار رفته بود که بد نیست مطلبم را با همان شعر به پایان ببرم.میخانه اگر، ساقی صاحب نظری داشت/میخواری و مستی، ره و رسم دگری داشت/پیمانه نمی داد به پیمان شکنان باز/ساقی اگر از حالت مجلس، خبری داشت.