پایگاه خبری تحلیلی برزن نیوز نخستین پایگاه تخصصی مطالعات میان رشته ای (برنامه ریزی شهری – منطقه ای)
یادداشت اختصاصی برزن نیوز
هفتم مهر در تقویم ایران به نام آتشنشان و ایمنی ثبت شده است؛ روزی برای ادای احترام به کسانی که در سختترین لحظههای یک شهر، به سمت خطر میروند. اما اگر قرار باشد این روز فقط به تبریک، تقدیر و انتشار تصاویر عملیاتهای دشوار محدود شود، بخش مهمی از معنای «ایمنی شهری» را از دست دادهایم.
روز آتشنشان در واقع باید روز پرسیدن یک سؤال جدیتر باشد: چرا باید آتشنشان همیشه آخرین خط دفاعی شهر باشد؟
شهر ایمن، شهری نیست که آتشنشان بیشتری اعزام کند
وقتی ساختمانی دچار حریق میشود، معمولاً نخستین تصویری که در ذهن شهروند شکل میگیرد، خودروهای قرمز، صدای آژیر و آتشنشانانی است که برای نجات جان مردم وارد ساختمان میشوند.
اما پشت هر عملیات موفق، مجموعهای از تصمیمهای شهری قرار دارد؛ از نحوه طراحی ساختمان و تأمین راه خروج اضطراری گرفته تا کیفیت شبکه برق، سیستم اعلام و اطفای حریق، دسترسی خودروهای امدادی، عرض معبر و حتی نحوه جانمایی ساختمانها.
بنابراین، ایمنی ساختمان از لحظهای آغاز میشود که هنوز هیچ آتشی وجود ندارد.
این همان تغییری است که تهران نیز در سالهای اخیر بیشتر بر آن تأکید کرده است: حرکت از مدیریت حادثه به سمت پیشگیری.
در تازهترین گزارشها، مدیرعامل سازمان آتشنشانی تهران از کاهش ۸ درصدی حریق در یک سال گذشته خبر داده و آموزش و پیشگیری را از عوامل این روند دانسته است. همچنین اعلام شده که در یک سال گذشته حدود ۱.۳ میلیون شهروند آموزشهای مرتبط با ایمنی و پیشگیری دریافت کردهاند.
این اعداد، اگرچه بهتنهایی تصویر کاملی از وضعیت ایمنی پایتخت ارائه نمیکنند، اما یک پیام روشن دارند: مؤثرترین عملیات آتشنشانی، عملیاتی است که هرگز مجبور به انجام آن نشویم.
آتشنشان، قربانی خطاهای شهر نیست
در بسیاری از حوادث شهری، آتشنشان باید با مجموعهای از خطرات همزمان مواجه شود؛ ساختمان ناایمن، مسیر دسترسی دشوار، تجهیزات غیراستاندارد، تراکم جمعیت، پارک خودرو در معبر و گاهی حتی نبود شناخت کافی ساکنان از مسیرهای خروج.
در چنین شرایطی، از آتشنشان انتظار میرود تمام این ضعفها را در چند دقیقه جبران کند.
این انتظار منطقی نیست.
آتشنشان نباید هزینه ضعف نظام ساختوساز، نظارت ناکافی یا بیتوجهی به ایمنی شهری را با جان خود پرداخت کند.
تازهترین اظهارات مدیرعامل سازمان آتشنشانی تهران نیز نشان میدهد که موضوع تجهیزات و خسارتهای واردشده به سازمان همچنان اهمیت زیادی دارد. از سوی دیگر، مسئولان شهری بر افزایش نقش پیشگیری و الزام ساختمانهای پرخطر به ایمنسازی تأکید کردهاند.
پس اگر قرار است از آتشنشان تقدیر کنیم، یکی از بهترین شکلهای این تقدیر باید کاهش مأموریتهای پرخطر و کاهش ساختمانهای ناایمن باشد.
تهران هنوز شهر آسانی برای امدادرسانی نیست
کلانشهر تهران مجموعهای پیچیده از ساختمانهای بلندمرتبه، بافتهای قدیمی، معابر پرتراکم، مراکز تجاری، بازار، زیرساختهای حیاتی و محلههایی با درجات مختلف فرسودگی است.
در چنین شهری، فاصله چند دقیقهای میان «حادثه» و «رسیدن نیروهای امدادی» میتواند تعیینکننده باشد.
اما زمان رسیدن تنها مسئله نیست.
خودرو آتشنشانی باید بتواند به ساختمان برسد؛ باید فضای کافی برای استقرار داشته باشد؛ نیروها باید بتوانند وارد ساختمان شوند؛ سیستمهای اعلام و اطفا باید فعال باشند و ساکنان نیز بدانند در زمان حادثه چه کنند.
یعنی ایمنی یک زنجیره است.
اگر یکی از حلقهها ضعیف باشد، قوی بودن حلقههای دیگر الزاماً کافی نیست.
یک تغییر مهم: معیار موفقیت فقط سرعت نیست
یکی از نکات قابل توجه در بحثهای اخیر مدیریت ایمنی تهران، تغییر نگاه به معیار عملکرد آتشنشانی است.
در کنار اهمیت کاهش زمان رسیدن به محل حادثه، موضوع کاهش خودِ وقوع حادثه نیز به عنوان یک شاخص مهم مطرح شده است. رئیس کمیته ایمنی و مدیریت بحران شورای شهر تهران گفته است که پس از سالها افزایش حریقهای ساختمانی، از سال ۱۴۰۳ روند وقوع حریق در تهران کاهشی شده و سیاست پیشگیری در مرکز اقدامات ایمنی قرار گرفته است.
این نگاه، از منظر مدیریت شهری اهمیت زیادی دارد.
اگر موفقیت یک سیستم فقط با تعداد عملیاتهای انجامشده سنجیده شود، ممکن است ناخواسته «واکنش به حادثه» بر «پیشگیری از حادثه» غلبه کند.
اما اگر کاهش تعداد حریق، ایمنسازی ساختمانها، آموزش شهروندان و کاهش ریسک محلهها نیز جزو شاخصهای اصلی باشد، سازمان آتشنشانی از یک سازمان صرفاً عملیاتی به یکی از بازیگران اصلی حکمرانی ایمنی شهری تبدیل میشود.
۷ مهر را باید از «روز قهرمان» به «روز ایمنی» تبدیل کرد
آتشنشان قهرمان است؛ تردیدی در این نیست.
اما شاید بزرگترین احترام به این قهرمانان آن باشد که شهر را طوری طراحی کنیم که کمتر به فداکاری آنها نیاز پیدا کند.
این یعنی:
ساختمان ایمنتر؛
معبر قابل دسترستر؛
شبکه برق استانداردتر؛
راههای خروج مشخصتر؛
سیستمهای اعلام حریق فعالتر؛
آموزش عمومی گستردهتر؛
و نظارت جدیتر بر ساختمانهای پرخطر.
اینها شاید به اندازه تصویر یک آتشنشان در میان شعلهها هیجانانگیز نباشند، اما بخش واقعی و ماندگار ایمنی شهر را تشکیل میدهند.
آتشنشانی، مسئلهای فراتر از شهرداری
یکی از اشتباهات رایج این است که ایمنی شهر را صرفاً مسئولیت سازمان آتشنشانی بدانیم.
در حالی که آتشنشانی تنها یکی از حلقههای این زنجیره است.
شهرداری، نظام مهندسی، مالکان، سازندگان، دستگاههای خدماترسان، مراکز تجاری، مدارس، بیمارستانها و خود شهروندان، همگی در شکلگیری یا کاهش ریسک شهری نقش دارند.
حتی یک تصمیم ساده شهروندی ــ از پارک نکردن خودرو مقابل ورودی ایستگاه یا مسیر امدادی تا جدی گرفتن کپسول آتشنشانی ــ میتواند در لحظه حادثه اهمیت پیدا کند.
بنابراین، ایمنی یک خدمت شهری نیست؛ یک فرهنگ شهری است.
از پلاسکو تا امروز؛ حافظه شهر نباید فراموش شود
تهران حوادث بزرگی را پشت سر گذاشته است و هر کدام از آنها درسی درباره ایمنی شهری به همراه داشتهاند.
پلاسکو یکی از مهمترین این نقاط عطف بود؛ حادثهای که نشان داد ترکیب ساختمان پرخطر، فعالیت اقتصادی متراکم، ضعفهای ایمنی و دشواری امدادرسانی چگونه میتواند یک حادثه را به بحرانی شهری تبدیل کند.
اما مسئله فقط گذشته نیست.
ساختمانهای قدیمی، مراکز تجاری پرتراکم، انبارها، کارگاهها و ساختمانهایی که سیستمهای ایمنی آنها بهروز نشده، همچنان باید در اولویت برنامههای پیشگیرانه قرار داشته باشند.
در این میان، آتشنشانان نیز نباید تنها زمانی در مرکز توجه قرار بگیرند که حادثهای بزرگ رخ داده است.
ایمنی باید پیش از حادثه دیده شود.
امروز، شهر به چه چیزی افتخار کند؟
هفتم مهر فرصت خوبی است تا تعریف خود از «شهر ایمن» را بازنگری کنیم.
شهر ایمن شهری نیست که فقط آتشنشانان شجاع داشته باشد؛ اگرچه شجاعت آنان سرمایه بزرگی است.
شهر ایمن شهری است که در آن ساختمان ناایمن کمتر ساخته میشود، ساختمان قدیمی بهموقع ایمن میشود، شهروندان آموزش دیدهاند، مسیر امداد مسدود نمیشود، تجهیزات بهروز هستند و مدیریت شهری قبل از وقوع حادثه وارد عمل میشود.
از این منظر، کاهش یک آتشسوزی میتواند به اندازه خاموش کردن یک آتش، دستاورد ایمنی باشد.
هفتم مهر، روز آتشنشان و ایمنی، میتواند فقط روز تشکر از کسانی نباشد که جانشان را برای نجات دیگران به خطر میاندازند؛ میتواند روزی باشد برای اینکه همه ما از خود بپرسیم:
برای ساختن شهری که آتشنشان کمتر مجبور به فداکاری شود، چه کردهایم؟
شاید این، واقعیترین شکل ادای احترام به آتشنشانان باشد.
یادداشت اختصاصی برزن نیوز – ۷ مهر ۱۴۰۵
