ناترازی گاز؛ چالش تکراری زمستانهای ایران
زمستان در سالهای اخیر همواره با چالش تأمین گاز در ایران همراه بوده است. افزایش مصرف خانگی و تجاری در روزهای سرد، در کنار محدودیت ظرفیت تولید و زیرساختهای انتقال، موجب شده است ناترازی گاز به یکی از مسائل جدی بخش انرژی کشور تبدیل شود.
امسال اما شرایط پیچیدهتر از گذشته است. آسیب به تأسیسات گازی پارس جنوبی و خروج بخشی از ظرفیت تولید از مدار، نگرانیها درباره تأمین گاز در ماههای سرد را افزایش داده است.
سعید توکلی، مدیرعامل شرکت ملی گاز ایران، ۲۷ آبانماه اعلام کرد که در پی حمله به تأسیسات گازی کشور در ۲۷ اسفندماه، حدود ۲۳۰ میلیون مترمکعب از ظرفیت تولید گاز از دسترس خارج شد. با تلاش مجموعههای عملیاتی، حدود ۱۰۰ میلیون مترمکعب از این ظرفیت طی کمتر از شش تا هفت ماه به مدار تولید بازگشته، اما همچنان حدود ۱۳۰ میلیون مترمکعب از ظرفیت ازدسترفته احیا نشده است.
بر اساس این اظهارات، ناترازی گاز کشور در روزهای اوج مصرف به حدود ۲۵۰ تا ۳۰۰ میلیون مترمکعب در روز میرسد و با احتساب ظرفیت تولیدی که هنوز به مدار بازنگشته است، احتمال دارد کسری روزانه گاز در روزهای سرد زمستان به ۴۰۰ تا ۴۳۰ میلیون مترمکعب افزایش یابد.
این ارقام نشان میدهد که شبکه گاز کشور در آستانه زمستانی دشوار قرار دارد و حتی بازگشت بخشی از ظرفیت تولید نیز برای رفع کامل ناترازی کافی نخواهد بود.
بازسازی پارس جنوبی؛ برنامهای زمانبر برای جبران ظرفیت ازدسترفته
در کنار مدیریت مصرف، بازسازی تأسیسات آسیبدیده پارس جنوبی یکی از محورهای اصلی برنامههای وزارت نفت و شرکت ملی گاز برای افزایش ظرفیت تولید است.
مسئولیت بازسازی پالایشگاههای چهارم و ششم به شرکت ملی گاز ایران واگذار شده و این عملیات با استفاده از توان سازندگان داخلی، تجهیزات موجود در سایر پالایشگاهها و تأمین سریع اقلام موردنیاز دنبال میشود.
طبق برنامه اعلامشده، برای تکمیل کل فرآیند بازسازی حدود ۱۸ ماه زمان پیشبینی شده است. با این حال، قرار نیست راهاندازی واحدهای آماده تا پایان عملیات بازسازی سایر بخشها به تعویق بیفتد و هر واحد پس از تکمیل تعمیرات و اطمینان از آمادگی عملیاتی، بهصورت مرحلهای وارد مدار خواهد شد.
همچنین اجرای طرحهای تولید زودهنگام با هدف بازگرداندن سریعتر بخشی از ظرفیت ازدسترفته در دستور کار قرار دارد.
با وجود این، زمانبر بودن بازسازی تأسیسات نشان میدهد که در کوتاهمدت، مدیریت تقاضا و کاهش مصرف غیرضروری همچنان از مهمترین ابزارهای عبور از دوره اوج مصرف خواهد بود.
هدفگذاری کاهش ۲۰ درصدی مصرف گاز
شرکت ملی گاز ایران کاهش ۱۰ تا ۲۰ درصدی مصرف در بخش خانگی و تجاری را بهعنوان یکی از اهداف اصلی مدیریت مصرف دنبال میکند.
اهمیت این هدفگذاری از آنجا ناشی میشود که با آغاز فصل سرما، سهم مصرف بخش خانگی و تجاری از گاز تولیدی کشور افزایش مییابد و در نتیجه، منابع کمتری برای تأمین نیاز نیروگاهها و صنایع باقی میماند.
در چنین شرایطی، حتی کاهش نسبی مصرف در ساختمانهای مسکونی، ادارات و مراکز تجاری میتواند به حفظ پایداری شبکه و جلوگیری از تشدید محدودیت گاز در سایر بخشها کمک کند.
کنتورهای هوشمند؛ راهکار تازه برای کنترل مصرف
یکی از برنامههای شرکت ملی گاز برای مدیریت تقاضا، توسعه سامانههای هوشمند اندازهگیری و پایش مصرف است.
در همین راستا، اجرای آزمایشی طرح هوشمندسازی با همکاری سه شرکت دانشبنیان آغاز شده است. بر اساس اطلاعات اعلامشده، استفاده از کنتورها و سامانههای هوشمند میتواند ظرفیت کاهش مصرف تا ۲۵ درصد را داشته باشد.
این طرح تنها به نصب کنتورهای جدید محدود نمیشود، بلکه ایجاد سامانهای یکپارچه برای پایش مصرف، دریافت اطلاعات دقیق و شناسایی الگوهای مصرف مشترکان را نیز دنبال میکند.
با توجه به وجود حدود ۲۹ میلیون مشترک گاز در کشور، توسعه این فناوری میتواند در بلندمدت به مدیریت بهتر تقاضا و شناسایی مصارف غیرمتعارف کمک کند؛ هرچند تحقق این هدف به توسعه زیرساختها و اجرای گسترده طرح وابسته است.
گاز ادارات پرمصرف قطع میشود
در بخش دیگری از برنامههای مدیریت مصرف، دستگاههای دولتی و اماکن عمومی در اولویت نظارت قرار گرفتهاند.
بر اساس دستورالعملهای ابلاغشده، دمای محیط ادارات و اماکن عمومی باید حداکثر روی ۱۸ درجه سانتیگراد تنظیم شود. همچنین سامانههای گرمایشی باید یک ساعت پیش از آغاز فعالیت اداری روشن و یک ساعت پیش از پایان ساعت کاری خاموش شوند. در روزهای تعطیل نیز استفاده از این تجهیزات باید متوقف شود.
گشتهای ویژه مدیریت مصرف در استان تهران نیز فعالیت خود را آغاز کردهاند و وضعیت دمای محیط، عملکرد موتورخانهها و نحوه استفاده از تجهیزات گرمایشی را بررسی میکنند.
در صورت مشاهده تخلف، ابتدا اخطار کتبی صادر میشود و در صورت تکرار، جریان گاز واحد متخلف قطع خواهد شد.
این اقدامات در شرایطی دنبال میشود که رعایت الگوی مصرف از سوی دستگاههای دولتی میتواند نقش مهمی در الگوسازی و جلب مشارکت عمومی داشته باشد.
سهم مردم در عبور از زمستان چیست؟
در کنار افزایش تولید و بازسازی تأسیسات، رفتار مصرفکنندگان خانگی و تجاری نیز در مدیریت شرایط زمستان اهمیت زیادی دارد.
شرکت ملی گاز رعایت دمای رفاه حداکثر ۲۰ درجه سانتیگراد در منازل را یکی از توصیههای اصلی خود اعلام کرده است.
استفاده از لباس مناسب فصل سرد، عایقبندی درها و پنجرهها، سرویس وسایل گرمایشی، خاموش کردن تجهیزات در فضاهای بلااستفاده و جلوگیری از گرم کردن محیطهای غیرضروری از جمله اقداماتی است که میتواند به کاهش مصرف کمک کند.
از سوی دیگر، حدود ۳۰ تا ۳۳ درصد گاز مصرفی کشور به نیروگاهها و سهمی مشابه به بخش صنعت اختصاص دارد. بنابراین مدیریت مصرف برق نیز اهمیت دارد؛ چراکه کاهش تقاضای برق میتواند نیاز نیروگاهها به سوخت را تحت تأثیر قرار دهد.
زمستان پیشرو؛ آزمون مدیریت انرژی در ایران
واقعیت این است که ناترازی گاز ایران صرفاً نتیجه افزایش مصرف در فصل سرما نیست، بلکه مجموعهای از عوامل از جمله محدودیت ظرفیت تولید، تأخیر در توسعه زیرساختها، فرسودگی تجهیزات و ناکارآمدی الگوی مصرف در شکلگیری آن نقش دارند.
بازسازی تأسیسات آسیبدیده پارس جنوبی، توسعه فناوریهای هوشمند و افزایش ظرفیت تولید اقداماتی ضروری هستند، اما آثار کامل آنها در کوتاهمدت نمایان نخواهد شد.
در مقابل، مدیریت مصرف میتواند از همین روزها فشار بر شبکه گاز را کاهش دهد.
احتمال کسری روزانه ۴۰۰ تا ۴۳۰ میلیون مترمکعبی در روزهای اوج مصرف، هشداری جدی برای سیاستگذاران انرژی است؛ هشداری که نشان میدهد عبور از زمستان پیشرو تنها با افزایش تولید امکانپذیر نیست و به هماهنگی میان سیاستهای تولید، توزیع و مصرف نیاز دارد.
مسئله اصلی این است که آیا برنامههای بازسازی و مدیریت مصرف میتوانند پیش از رسیدن روزهای اوج سرما، مانع تشدید بحران گاز شوند؟ پاسخ این پرسش نهتنها بر گرمایش خانهها، بلکه بر فعالیت صنایع، تولید برق و پایداری اقتصاد کشور نیز تأثیرگذار خواهد بود.
پایگاه خبری تحلیلی برزن نیوز نخستین پایگاه تخصصی مطالعات میان رشته ای (برنامه ریزی شهری – منطقه ای)