ترافیک؛ مسئله مشترک دو پایتخت با دو مسیر متفاوت
ترافیک دیگر صرفاً مسئلهای مرتبط با تعداد خودروها و ظرفیت خیابانها نیست. رشد جمعیت شهری، تمرکز فرصتهای شغلی، فاصله میان محل سکونت و کار، توسعه نامتوازن شهرها و ضعف دسترسی به حملونقل عمومی، مجموعه عواملی هستند که تقاضای سفر با خودروی شخصی را افزایش میدهند.
تهران و لندن، با وجود تفاوتهای اقتصادی، زیرساختی و مدیریتی، هر دو با این مسئله مواجهاند؛ اما بررسی سیاستهای حملونقل این دو شهر میتواند نکات مهمی درباره آینده مدیریت ترافیک در کلانشهرها آشکار کند.
تهران؛ بیش از نیمی از سفرها با خودروی شخصی
بر اساس دادههای منتشرشده در داشبورد آماری سفرهای شهر تهران برای ۲۹ بهمن ۱۴۰۳، تعداد سفرهای روزانه پایتخت حدود ۱۹ میلیون و ۳۰۷ هزار سفر بوده است.
ترکیب شیوههای جابهجایی در این روز نشان میدهد خودروی شخصی با سهم ۵۵.۷ درصدی، بیشترین سهم را در سفرهای شهری داشته است. پس از آن تاکسی با ۱۷.۱ درصد، مترو با ۸.۳ درصد، اتوبوس با ۶.۸ درصد و موتورسیکلت با ۵.۲ درصد قرار دارند.
این ارقام نشان میدهد بخش قابلتوجهی از تقاضای جابهجایی تهران همچنان به وسایل نقلیه جادهای وابسته است؛ وابستگیای که در کنار تراکم بالای سفرهای روزانه، فشار زیادی بر شبکه معابر، کیفیت هوا و مصرف سوخت وارد میکند.
مسئله فقط تعداد خودروها نیست. هنگامی که دسترسی به محل کار، مراکز آموزشی، خدمات درمانی و سایر امکانات شهری به سفرهای طولانی وابسته باشد، حتی توسعه معابر جدید نیز ممکن است در بلندمدت به افزایش تقاضای سفر منجر شود.
لندن؛ هشدار درباره آینده ترافیک یک شهر توسعهیافته
در ۱۹ نوامبر ۲۰۲۶، روزنامه گاردین با استناد به مدلسازی انجامشده برای پیشنویس برنامه جدید لندن، از احتمال افزایش سفرهای خودرویی در این شهر خبر داد.
بر اساس سناریوی مرکزی این مدل، جمعیت لندن از حدود ۹.۱ میلیون نفر به ۹.۹ میلیون نفر خواهد رسید. در این شرایط، تعداد سفرهای روزانه با خودرو و سایر وسایل نقلیه جادهای تا سال ۲۰۳۶ نسبت به سال پایه ۲۰۲۳، حدود ۱۰ درصد افزایش مییابد.
در همین سناریو، سفرهای حملونقل عمومی ۱۷ درصد و سفرهای پیاده و دوچرخهسواری ۶ درصد افزایش خواهند یافت. در مجموع، تقاضای روزانه سفر در لندن با بیش از ۱۱ درصد رشد، به حدود ۲۷.۶ میلیون سفر میرسد.
یکی از پیامدهای احتمالی این روند، کاهش سرعت متوسط تردد در شبکه معابر است. در گزارش مربوط به مدلسازی، کاهش سرعت ترافیک در برخی سناریوها و افزایش فشار بر شبکه مترو و اتوبوس نیز مطرح شده است.
با این حال، یک نکته مهم وجود دارد: این ارقام پیشبینی قطعی آینده نیستند. دفتر شهردار لندن اعلام کرده است که مدلسازی مورد بحث بر فرض اجرا نشدن سیاستهای جدید حملونقل استوار است و تأثیر برخی مداخلات جدید، از جمله پیادهراهسازی خیابان آکسفورد، در آن لحاظ نشده است.
بنابراین، این گزارش بیش از آنکه از شکست سیاستهای حملونقل لندن خبر دهد، هشداری درباره پیامدهای رشد جمعیت و تقاضای سفر در صورت نبود مداخلات کافی است.
لندن چه اقداماتی برای کاهش وابستگی به خودرو انجام داده است؟
لندن در سالهای گذشته مجموعهای از سیاستها را برای کاهش آلودگی و تغییر الگوی جابهجایی اجرا کرده است. این سیاستها تنها به توسعه مترو و اتوبوس محدود نبودهاند.
۱. محدوده کمانتشار و کنترل خودروهای آلاینده
طرح ULEZ یا محدوده بسیار کمانتشار، خودروهای آلاینده را ملزم به پرداخت هزینه میکند. این سیاست با هدف کاهش تردد خودروهای آلاینده و بهبود کیفیت هوا در محدوده شهری توسعه یافته است.
بر اساس گزارش سالانه ۲۰۲۵ سازمان حملونقل لندن، غلظت سالانه دیاکسید نیتروژن در کنار جادهها در سال ۲۰۲۴، در مقایسه با سناریوی فرضی نبود طرح ULEZ، بهطور متوسط در کل لندن ۲۷ درصد کمتر برآورد شده است.
۲. توسعه مسیرهای دوچرخهسواری
لندن توسعه شبکه مسیرهای دوچرخهسواری را به یکی از محورهای سیاست حملونقل خود تبدیل کرده است. طبق گزارش سالانه TfL، طول شبکه راهبردی دوچرخهسواری این شهر بین اکتبر ۲۰۲۴ تا اکتبر ۲۰۲۵ حدود ۷ درصد افزایش یافته است.
همچنین در سال ۲۰۲۵ تعداد سفرهای دوچرخهای روزانه به حدود یک میلیون و ۴۰۰ هزار سفر رسیده که نسبت به سال قبل ۱۲ درصد افزایش نشان میدهد.
۳. افزایش سهم سفرهای پایدار
بر اساس گزارش رسمی TfL، سهم سفرهایی که با پیادهروی، دوچرخه و حملونقل عمومی انجام شدهاند، در سال ۲۰۲۴ حدود ۶۳.۴ درصد برآورد شده است. هدف مدیریت شهری لندن رساندن این سهم به ۸۰ درصد تا سال ۲۰۴۱ است.
این هدف نشان میدهد سیاستگذاران لندن تلاش دارند بهتدریج سهم بیشتری از جابهجایی شهروندان را به روشهایی اختصاص دهند که وابستگی کمتری به خودروهای شخصی دارند.
مقایسه تهران و لندن؛ فاصله از کجا آغاز میشود؟
مقایسه وضعیت دو شهر نشان میدهد مسئله اصلی فقط میزان توسعه زیرساختهای حملونقل نیست، بلکه نحوه پیوند میان برنامهریزی شهری و سیاستهای جابهجایی نیز اهمیت دارد.
در تهران، سهم بالای خودروی شخصی در سفرهای روزانه نشاندهنده وابستگی ساختاری شهر به وسایل نقلیه شخصی است. در مقابل، لندن با وجود برخورداری از شبکه گسترده حملونقل عمومی، همچنان ناچار است برای کنترل رشد تقاضای سفر، سیاستهای جدیدی طراحی کند.
البته مقایسه مستقیم سهمهای آماری دو شهر باید با احتیاط انجام شود؛ زیرا روش ثبت سفر، سال پایه، محدوده جغرافیایی و تعریف شیوههای جابهجایی در منابع آماری یکسان نیست.
با این وجود، تجربه لندن نشان میدهد حتی برخورداری از مترو و اتوبوس گسترده نیز بدون مدیریت تقاضای سفر، هماهنگی کاربری زمین و محدود کردن جذابیت استفاده از خودروی شخصی، تضمینی برای حل پایدار ترافیک نیست.
نسخهای که تهران به آن نیاز دارد
بررسی تجربه لندن و شرایط تهران نشان میدهد اصلاح نظام حملونقل پایتخت ایران باید از چند مسیر همزمان دنبال شود:
- توسعه واقعی حملونقل عمومی: افزایش تعداد و کیفیت ناوگان مترو و اتوبوس، کاهش زمان انتظار و ایجاد ارتباط مناسب میان خطوط مختلف.
- توسعه شهری مبتنی بر حملونقل عمومی: استقرار مسکن، خدمات و فعالیتهای اقتصادی در مجاورت ایستگاههای مترو و مراکز حملونقل عمومی.
- مدیریت تقاضای سفر: اصلاح نظام پارکینگ، مدیریت تردد خودروهای شخصی و ایجاد مشوق برای استفاده از وسایل حملونقل عمومی.
- توسعه پیادهراهها و مسیرهای دوچرخه: ایجاد شبکهای ایمن و پیوسته که امکان جابهجایی کوتاهمسافت بدون خودرو را فراهم کند.
- توزیع متوازن خدمات و اشتغال: کاهش تمرکز فرصتهای شغلی و خدماتی در بخشهای محدود شهر و کاهش ضرورت سفرهای طولانی روزانه.
مسئله تهران فقط ترافیک نیست؛ مسئله شیوه اداره شهر است
تجربه لندن یک پیام مهم برای سیاستگذاران شهری دارد: حتی سرمایهگذاری گسترده در زیرساختهای حملونقل نیز نمیتواند بهتنهایی مانع افزایش ترافیک شود. رشد جمعیت، نحوه توزیع مشاغل و خدمات، الگوی ساختوساز و کیفیت دسترسی شهروندان به حملونقل عمومی، همگی در شکلگیری تقاضای سفر نقش دارند.
برای تهران نیز کاهش ترافیک زمانی امکانپذیر خواهد بود که سیاستهای حملونقل از تصمیمهای مقطعی و پروژههای پراکنده فراتر بروند و با برنامهریزی فضایی، توسعه اقتصادی و مدیریت منابع شهری پیوند بخورند.
در نهایت، پرسش اصلی مدیریت شهری نباید فقط این باشد که چگونه خودروهای بیشتری را از خیابانها عبور دهیم؛ بلکه باید پرسید چگونه میتوان شهری ساخت که شهروندان برای انجام امور روزمره خود، کمتر به خودرو نیاز داشته باشند.
منابع:
-
گزارش گاردین، ۱۹ نوامبر ۲۰۲۶؛ درباره مدلسازی رشد سفرهای لندن تا ۲۰۳۶.
-
گزارش رسمی سالانه Transport for London، سال ۲۰۲۵؛ آمار ترافیک، دوچرخهسواری، حملونقل عمومی و ULEZ.
-
پیشنویس برنامه جدید لندن؛ سیاستهای توسعه و برنامهریزی شهری.
-
دادههای آماری سفرهای تهران در سال ۱۴۰۳؛ مبنای محاسبه سهم شیوههای سفر تهران.
پایگاه خبری تحلیلی برزن نیوز نخستین پایگاه تخصصی مطالعات میان رشته ای (برنامه ریزی شهری – منطقه ای)