گزارش تحلیلی برزن نیوز | انرژی و توسعه شهری
بحران انرژی فقط در میدانهای گازی شکل نمیگیرد
وقتی صحبت از کمبود گاز در ایران میشود، معمولاً توجهها به ظرفیت تولید پارس جنوبی، توسعه میدانهای جدید، افت فشار مخازن و زیرساختهای انتقال معطوف میشود. این عوامل در تأمین انرژی کشور نقش اساسی دارند؛ اما بخش دیگری از مسئله در ساختمانهایی نهفته است که برای گرم یا خنک نگه داشتن آنها انرژی زیادی مصرف میشود.
پنجرههای نامناسب، دیوارها و سقفهای فاقد عایق کافی، سامانههای گرمایشی کمبازده و نبود کنترل هوشمند دما میتوانند تقاضای انرژی ساختمانها را افزایش دهند.
در چنین شرایطی، حتی افزایش ظرفیت تولید نیز لزوماً به معنای پایان ناترازی نیست؛ زیرا اگر مصرف انرژی متناسب با رشد عرضه افزایش یابد، فشار بر شبکه همچنان باقی خواهد ماند.
تجربه جهانی نشان میدهد که افزایش بهرهوری انرژی ساختمانها میتواند بخشی از فشار بر زیرساختهای تولید و توزیع انرژی را کاهش دهد.
گزارش تازه آژانس بینالمللی انرژی چه میگوید؟
آژانس بینالمللی انرژی در گزارش ویژه «بهرهوری انرژی ساختمانها» که پنجم نوامبر ۲۰۲۶ منتشر شد، اعلام کرد ساختمانها حدود ۳۰ درصد مصرف نهایی انرژی و نزدیک به نیمی از مصرف برق جهان را به خود اختصاص میدهند.
این بخش همچنین سالانه حدود ۲.۸ میلیارد تن انتشار مستقیم دیاکسیدکربن دارد.
بر اساس این گزارش، اگر سیاستهای موجود بدون تحول اساسی ادامه یابند، شدت مصرف انرژی ساختمانها تا سال ۲۰۳۵ تنها حدود ۷ درصد نسبت به سال ۲۰۲۵ کاهش خواهد یافت.
در مقابل، آژانس بینالمللی انرژی مسیری را بررسی کرده که در آن میتوان با توسعه فناوریهای موجود و اصلاح سیاستها، شدت مصرف انرژی ساختمانها را تا سال ۲۰۳۵ حدود ۲۶ درصد کاهش داد.
این کاهش به معنای کم شدن ۲۶ درصدی کل انرژی مصرفی ساختمانهای جهان نیست؛ بلکه به مفهوم مصرف انرژی کمتر برای ارائه مقدار مشخصی از خدمات ساختمان، مانند گرمایش، سرمایش و استفاده از تجهیزات است.
نکته مهم این است که دستیابی به چنین هدفی نیازمند بیش از دو برابر شدن سرعت سالانه بهبود بهرهوری نسبت به روند حدود یکدرصدی سالهای اخیر است.
چهار راهکار جهانی برای کاهش مصرف انرژی ساختمانها
گزارش آژانس بینالمللی انرژی چهار محور اصلی را برای تحقق این هدف معرفی میکند.
نخست، افزایش بازده تجهیزات: استفاده از وسایل سرمایشی و گرمایشی و لوازم برقی کممصرف، بزرگترین سهم را در مسیر پیشنهادی کاهش شدت مصرف انرژی دارد.
دوم، اصلاح پوسته ساختمان: عایقبندی دیوارها، سقف و پنجرهها، جلوگیری از نفوذ هوا و اصلاح طراحی ساختمان میتواند نیاز به انرژی گرمایشی و سرمایشی را کاهش دهد.
سوم، برقیسازی تجهیزات: استفاده از فناوریهایی مانند پمپهای حرارتی در شرایط مناسب میتواند جایگزین بخشی از سامانههای گرمایشی متکی به سوخت فسیلی شود.
چهارم، توسعه دسترسی به پختوپز پاک: این محور بهویژه در کشورهایی اهمیت دارد که هنوز از سوختهای سنتی و تجهیزات بسیار کمبازده برای پختوپز استفاده میکنند.
در سناریوی بررسیشده، سهم این چهار محور از بهبود شدت مصرف انرژی ساختمانها بهترتیب ۴۰، ۲۰، ۱۵ و ۲۵ درصد برآورد شده است.
این نسبتها مربوط به مسیر جهانی آژانس بینالمللی انرژی هستند و نمیتوان آنها را بدون بررسی شرایط اقلیمی و ساختار مصرف، مستقیماً به ایران تعمیم داد.
ایران؛ وابستگی بالا به گاز و فشار مصرف زمستانی
وضعیت ایران از یک جهت با بسیاری از کشورهای جهان تفاوت دارد: گاز طبیعی نقش بسیار پررنگی در تأمین انرژی ساختمانها، نیروگاهها و صنایع دارد.
بر اساس گزارش اداره اطلاعات انرژی آمریکا درباره ایران، بخشهای خانگی و تجاری در سال ۲۰۲۲ حدود ۳۳ درصد گاز طبیعی مصرفی کشور را به خود اختصاص دادهاند. سهم صنعت، شامل پتروشیمی، ۲۷ درصد و سهم تولید برق ۲۸ درصد گزارش شده است.
این ارقام مربوط به متوسط مصرف سالانهاند و نباید با سهم بخش خانگی و تجاری در روزهای سرد زمستان یکسان در نظر گرفته شوند.
در فصل سرما، افزایش نیاز به گرمایش ساختمانها موجب رشد مصرف گاز در بخش خانگی و تجاری میشود. در نتیجه، منابع در دسترس سایر مصرفکنندگان نیز ممکن است تحت فشار قرار گیرد.
این وضعیت نشان میدهد که کیفیت ساختمانها در ایران صرفاً یک مسئله معماری یا هزینه خانوار نیست؛ بلکه با امنیت انرژی، پایداری تولید صنعتی و تأمین سوخت نیروگاهها نیز ارتباط دارد.
مبحث ۱۹؛ قانونی که باید به عملکرد واقعی ساختمان برسد
در ایران، مبحث نوزدهم مقررات ملی ساختمان چارچوب اصلی الزامات مرتبط با صرفهجویی انرژی در ساختمانهاست.
این مقررات بر موضوعاتی مانند کاهش انتقال حرارت از پوسته ساختمان، عملکرد تجهیزات و رعایت ضوابط انرژی در طراحی و اجرا تمرکز دارد.
با این حال، وجود مقررات بهتنهایی تضمین نمیکند که همه ساختمانها در عمل عملکرد انرژی مطلوبی داشته باشند.
آژانس بینالمللی انرژی در گزارش جدید خود اعلام کرده است که در جهان، با وجود گسترش مقررات اجباری انرژی ساختمانها، تنها حدود ۶۰ درصد ساختمانهای نوساز مطابق یک کد انرژی ساخته میشوند.
برای ایران نیز مسئله مهم تنها تدوین استاندارد نیست، بلکه نظارت بر اجرا، ارزیابی عملکرد واقعی ساختمان پس از بهرهبرداری و اصلاح ساختمانهای موجود است.
ساختمانی که امروز بدون توجه کافی به بهرهوری انرژی ساخته میشود، ممکن است برای چند دهه به مصرف بالاتر از حد ضروری وابسته بماند.
تجربه جهانی؛ از استانداردسازی تا بازسازی ساختمانهای قدیمی
در بسیاری از کشورها، سیاستهای بهینهسازی مصرف انرژی به ساختمانهای نوساز محدود نمانده است.
در کنار سختگیرانهتر شدن استانداردهای ساختوساز، بازسازی انرژی ساختمانهای موجود نیز به یکی از ابزارهای سیاستگذاری تبدیل شده است.
این بازسازی میتواند شامل عایقبندی، تعویض پنجرهها، اصلاح سیستمهای گرمایشی، نصب تجهیزات کنترل دما و بهبود تهویه باشد.
آژانس بینالمللی انرژی تأکید میکند که اجرای استانداردهای انرژی ساختمان، در کنار مشوقهای مالی و اطلاعرسانی به مصرفکنندگان، میتواند به کاهش هزینه انرژی و بهبود آسایش ساکنان کمک کند.
اما نکته تعیینکننده، تأمین مالی است. بسیاری از خانوارها، حتی اگر از مزایای عایقبندی و تجهیزات کممصرف آگاه باشند، ممکن است توان پرداخت هزینه اولیه بازسازی را نداشته باشند.
به همین دلیل، ابزارهایی مانند وامهای کمبهره، حمایت هدفمند از خانوارهای کمدرآمد و قراردادهای مبتنی بر صرفهجویی انرژی در سیاستهای جهانی مورد توجه قرار گرفتهاند.
آیا صرفهجویی در ساختمانها میتواند کسری گاز ایران را جبران کند؟
پاسخ به این پرسش نیازمند تفکیک دو موضوع است.
از یک سو، افزایش بهرهوری انرژی ساختمانها میتواند تقاضای گاز را کاهش دهد و در بلندمدت فشار بر شبکه را کمتر کند.
از سوی دیگر، نمیتوان بدون اطلاعات دقیق درباره مصرف واقعی ساختمانها، ظرفیت فنی بازسازی، میزان مشارکت خانوارها و زمان اجرای طرحها ادعا کرد که بهینهسازی ساختمانها بهتنهایی قادر است کسری گاز کشور را جبران کند.
برای نمونه، اگر کاهش مصرف تنها در گروه محدودی از ساختمانها اجرا شود، تأثیر آن بر کل شبکه نیز محدود خواهد بود. اما اگر اصلاح استانداردهای ساختوساز و بازسازی ساختمانهای پرمصرف به برنامهای گسترده و مستمر تبدیل شود، آثار آن میتواند در سالهای آینده قابلتوجه باشد.
در نتیجه، بهینهسازی ساختمانها را باید مکمل توسعه تولید، افزایش ذخیرهسازی گاز و اصلاح زیرساختهای انرژی دانست، نه جایگزین کامل آنها.
پنج اولویت برای کاهش اتلاف انرژی ساختمانها در ایران
برای تبدیل تجربه جهانی به سیاستی قابل اجرا در ایران، میتوان پنج اولویت را مطرح کرد:
۱. اجرای مؤثر مقررات انرژی در ساختمانهای نوساز: رعایت ضوابط باید با نظارت فنی و کنترل کیفیت اجرا همراه باشد.
۲. شناسایی ساختمانهای پرمصرف: دادههای مصرف گاز و برق میتوانند در شناسایی ساختمانهایی که بیشترین ظرفیت اصلاح را دارند، کمک کنند.
۳. حمایت مالی از بازسازی ساختمانهای موجود: وامهای کمبهره و مشوقهای هدفمند میتوانند مانع هزینه اولیه را برای خانوارها کاهش دهند.
۴. بهبود بازده تجهیزات گرمایشی و سرمایشی: استانداردهای عملکرد تجهیزات و سرویس دورهای سامانههای تأسیساتی باید جدیتر دنبال شوند.
۵. ارزیابی و انتشار نتایج واقعی صرفهجویی: موفقیت طرحها باید بر اساس میزان انرژی صرفهجوییشده، هزینه اجرا و مدت بازگشت سرمایه سنجیده شود، نه صرفاً تعداد تجهیزات نصبشده.
نتیجهگیری؛ ساختمانها بخشی از راهحل بحران انرژیاند
تازهترین گزارش آژانس بینالمللی انرژی یک پیام روشن دارد: کاهش مصرف انرژی ساختمانها با فناوریهای موجود امکانپذیر است، اما تحقق آن به سیاستگذاری، سرمایهگذاری و اجرای مؤثر استانداردها نیاز دارد.
برای ایران، اهمیت این موضوع فراتر از کاهش قبض گاز خانوارهاست. ساختمانهای کممصرف میتوانند در بلندمدت به کاهش فشار بر شبکه گاز، افزایش انعطافپذیری نظام انرژی و کاهش هزینههای اقتصادی ناشی از ناترازی کمک کنند.
در کشوری که هر زمستان با نگرانی درباره تأمین گاز مواجه میشود، پرسش اصلی دیگر فقط این نیست که چه مقدار گاز بیشتری میتوان تولید کرد؛ بلکه باید پرسید چه میزان از انرژی تولیدشده را میتوان با ساختمانهای بهتر، تجهیزات کارآمدتر و مدیریت هوشمندانهتر حفظ کرد؟
پایگاه خبری تحلیلی برزن نیوز نخستین پایگاه تخصصی مطالعات میان رشته ای (برنامه ریزی شهری – منطقه ای)