باران که می‌بارد، شهرها امتحان پس می‌دهند؛ چرا آب باران به جای نعمت، به بحران تبدیل می‌شود؟

یادداشت برزن نیوز

با هر بارندگی شدید، تصاویر خیابان‌های آب‌گرفته، خودروهای گرفتار در معابر و رودخانه‌های طغیان‌کرده دوباره به صدر اخبار بازمی‌گردد. اما مسئله فقط شدت بارش نیست؛ پرسش اساسی این است که شهرهای ما تا چه اندازه برای دریافت، هدایت، ذخیره و نفوذ دادن آب باران آماده‌اند؟ تجربه شهرهایی مانند روتردام، کپنهاگ و سنگاپور نشان می‌دهد که سیلاب شهری را نمی‌توان تنها با بزرگ‌تر کردن کانال‌ها و لوله‌های فاضلاب مدیریت کرد؛ شهر باید یاد بگیرد با آب زندگی کند، نه اینکه صرفاً آن را از خیابان‌هایش دور کند.

وقتی باران می‌بارد، ضعف زیرساخت‌های شهری آشکار می‌شود

بارندگی‌های اخیر و هشدارهای صادرشده درباره احتمال آب‌گرفتگی، بالا آمدن سطح رودخانه‌ها و جاری شدن سیلاب در برخی مناطق کشور، بار دیگر ضرورت بازنگری در شیوه مدیریت آب‌های سطحی را برجسته کرده است.

در روزهایی که سامانه‌های بارشی فعال می‌شوند، نخستین نشانه‌های ضعف مدیریت شهری معمولاً در نقاط مشخصی دیده می‌شود؛ زیرگذرهایی که به حوضچه آب تبدیل می‌شوند، خیابان‌هایی که آب در آنها راه عبور ندارد، جوی‌هایی که با زباله و رسوبات مسدود شده‌اند و محله‌هایی که هر بارندگی شدید، رفت‌وآمد ساکنانشان را با مشکل مواجه می‌کند.

البته همه آب‌گرفتگی‌ها را نمی‌توان صرفاً به ضعف عملکرد شهرداری‌ها نسبت داد. شدت و مدت بارش، ویژگی‌های طبیعی حوضه آبریز، شیب زمین، وضعیت رودخانه‌ها و ظرفیت شبکه دفع آب نیز در بروز سیلاب مؤثرند. با این حال، آمادگی زیرساخت‌ها و کیفیت برنامه‌ریزی شهری می‌تواند میزان خسارت را به شکل قابل توجهی تغییر دهد.

واقعیت این است که بسیاری از شهرهای ما هنوز باران را مسئله‌ای موقت می‌دانند؛ اتفاقی که باید پس از وقوع آن برای جمع‌آوری آب و بازگشایی معابر اقدام کرد. در حالی که مدیریت اصولی آب‌های سطحی باید پیش از شروع بارندگی آغاز شود.

چرا آب باران در شهرها به سیلاب تبدیل می‌شود؟

یکی از دلایل مهم افزایش روان‌آب شهری، گسترش سطوح نفوذناپذیر است.

وقتی زمین‌های طبیعی با آسفالت، بتن، سنگ‌فرش‌های غیرقابل نفوذ و ساختمان‌ها پوشانده می‌شوند، آب باران فرصت کمتری برای نفوذ به خاک پیدا می‌کند. در نتیجه، بخش بیشتری از بارندگی به‌سرعت روی سطح زمین حرکت می‌کند و به سمت معابر، کانال‌ها و شبکه‌های جمع‌آوری آب هدایت می‌شود.

اگر این شبکه‌ها ظرفیت کافی نداشته باشند یا به‌درستی نگهداری نشده باشند، آب در خیابان‌ها جمع می‌شود.

از سوی دیگر، ساخت‌وساز در مسیرهای طبیعی جریان آب، تجاوز به حریم رودخانه‌ها و مسیل‌ها، تغییر مسیر آبراهه‌ها، حذف پوشش گیاهی و بی‌توجهی به شیب طبیعی زمین می‌توانند خطر سیلاب را افزایش دهند.

بنابراین، مقابله با آب‌گرفتگی تنها به معنای افزایش تعداد کانال‌ها و دریچه‌های فاضلاب نیست؛ مسئله اصلی، مدیریت یکپارچه آب از نقطه بارش تا محل ذخیره، نفوذ یا تخلیه آن است.

تجربه کشورهای دیگر؛ شهرهایی که برای باران برنامه دارند

بررسی تجربه کشورهای مختلف نشان می‌دهد که برخی شهرها به جای تکیه صرف بر شبکه‌های سنتی دفع آب، به سمت راهکارهای ترکیبی و طبیعت‌محور حرکت کرده‌اند.

۱. روتردام؛ میدان‌هایی که هنگام باران به مخزن آب تبدیل می‌شوند

شهر روتردام هلند یکی از نمونه‌های شناخته‌شده مدیریت هوشمند آب‌های سطحی است.

در این شهر، ایده «میدان‌های آبی» اجرا شده است؛ فضاهایی عمومی که در روزهای عادی برای تفریح، ورزش و فعالیت‌های اجتماعی استفاده می‌شوند، اما هنگام بارندگی شدید، آب اضافی را در بخش‌های طراحی‌شده خود ذخیره می‌کنند.

میدان بنتهم‌پلین یکی از نمونه‌های معروف این طرح است که ظرفیت ذخیره حدود ۱۸۰۰ مترمکعب آب باران را دارد.

همچنین در پروژه‌های کوچک‌تر روتردام، از سطوح نفوذپذیر استفاده شده است تا آب باران به جای حرکت سریع روی آسفالت، به تدریج وارد خاک شود.

نکته مهم در این تجربه آن است که مدیریت سیلاب به یک پروژه صرفاً عمرانی تبدیل نشده، بلکه با طراحی فضای عمومی، افزایش کیفیت محیط شهری و ایجاد فضاهای سبز ترکیب شده است.

۲. کپنهاگ؛ تبدیل خیابان‌ها به مسیرهای کنترل‌شده عبور آب

کپنهاگ دانمارک پس از تجربه بارندگی و سیلاب شدید سال ۲۰۱۱، برنامه جامعی برای مقابله با بارش‌های حدی تدوین کرد.

این برنامه که به «طرح مدیریت بارش‌های شدید» معروف است، شامل مجموعه‌ای از پروژه‌های زیرساختی و محیطی است.

در این رویکرد، خیابان‌ها، پارک‌ها و فضاهای عمومی به‌گونه‌ای طراحی می‌شوند که در زمان بارندگی شدید بتوانند آب اضافی را به مسیرهای مشخص و ایمن هدایت کنند.

برخی پارک‌ها نیز به شکلی طراحی شده‌اند که در شرایط عادی فضای تفریحی باشند و هنگام بارندگی شدید، بخشی از آب را در خود نگه دارند.

هدف این طرح آن است که تمام فشار ناشی از بارندگی به شبکه فاضلاب زیرزمینی منتقل نشود.

۳. سنگاپور؛ ترکیب کانال‌های آب با طبیعت شهری

سنگاپور نیز با اجرای برنامه‌ای به نام «آب‌های فعال، زیبا و پاک» یا ABC Waters، رویکرد متفاوتی را در مدیریت منابع آب دنبال کرده است.

در این برنامه، کانال‌ها و آبراهه‌های بتنی در برخی مناطق با پوشش گیاهی، مسیرهای طبیعی‌تر و فضاهای عمومی ترکیب شده‌اند.

یکی از نمونه‌های مهم آن، پارک بیشان ـ آنگ مو کیو است که در آن بخشی از یک کانال بتنی به رودخانه‌ای طبیعی‌تر تبدیل شده است.

همچنین باغ‌های بارانی در این پروژه‌ها به کار گرفته شده‌اند؛ فضاهایی که با استفاده از خاک مناسب و گیاهان منتخب، آب روان سطحی را برای مدتی نگه می‌دارند، بخشی از آلودگی آن را کاهش می‌دهند و سپس آب را به مسیرهای آبی منتقل می‌کنند.

این تجربه نشان می‌دهد که زیرساخت مدیریت آب می‌تواند هم‌زمان به ارتقای کیفیت محیط زیست و افزایش سرزندگی شهر کمک کند.

برای شهرهای ایران چه راهکارهایی قابل اجراست؟

استفاده از تجربه کشورهای دیگر به معنای کپی‌برداری از پروژه‌های آنها نیست. هر شهر باید بر اساس شرایط اقلیمی، جنس خاک، شیب زمین، میزان بارندگی، تراکم ساختمانی و وضعیت شبکه دفع آب، راهکار متناسب خود را انتخاب کند.

با این حال، چند اقدام مشخص می‌تواند در بسیاری از شهرهای کشور مورد توجه قرار گیرد:

۱. شناسایی نقاط بحرانی آب‌گرفتگی

شهرداری‌ها باید نقشه دقیقی از نقاطی تهیه کنند که در بارندگی‌های گذشته دچار آب‌گرفتگی شده‌اند. این نقشه باید شامل زیرگذرها، معابر کم‌ارتفاع، نقاط انتهایی شبکه جمع‌آوری آب و محله‌های واقع در مسیر جریان طبیعی روان‌آب باشد.

۲. پاک‌سازی و نگهداری مستمر شبکه جمع‌آوری آب

لایروبی کانال‌ها، پاک‌سازی دریچه‌ها، جمع‌آوری زباله و رسوبات و بررسی ظرفیت مسیرهای انتقال آب باید پیش از آغاز فصل بارندگی انجام شود؛ نه زمانی که خیابان‌ها زیر آب رفته‌اند.

۳. ایجاد باغ‌های بارانی و فضاهای سبز آب‌پذیر

بخشی از فضاهای سبز شهری، حاشیه خیابان‌ها، محوطه مدارس، پارکینگ‌ها و بوستان‌ها می‌توانند با طراحی مناسب به محل نفوذ و ذخیره موقت آب باران تبدیل شوند.

۴. استفاده از کف‌پوش‌های نفوذپذیر

در پیاده‌روها، پارکینگ‌ها، محوطه‌های عمومی و برخی مسیرهای کم‌تردد می‌توان از مصالحی استفاده کرد که امکان عبور آب به لایه‌های زیرین زمین را فراهم می‌کنند. البته انتخاب این مصالح باید متناسب با نوع خاک، سطح آب زیرزمینی و میزان بار ترافیکی باشد.

۵. احداث مخازن ذخیره آب باران

در ساختمان‌های عمومی، مراکز آموزشی، مجموعه‌های ورزشی و پروژه‌های بزرگ شهری می‌توان مخازنی برای جمع‌آوری آب باران احداث کرد. این آب پس از ذخیره و در صورت نیاز با تصفیه مناسب می‌تواند برای آبیاری فضای سبز و مصارف غیرشرب مورد استفاده قرار گیرد.

۶. حفظ حریم رودخانه‌ها و مسیل‌ها

هیچ طرح مدیریت سیلابی بدون احترام به مسیر طبیعی آب کامل نخواهد بود. ساخت‌وساز در بستر و حریم رودخانه‌ها، محدود کردن مسیر آب و تغییر کاربری آبراهه‌های طبیعی باید با حساسیت جدی بررسی شود.

۷. طراحی مسیرهای اضطراری عبور آب

در شهرهایی که احتمال بارندگی‌های شدید وجود دارد، لازم است مسیرهای مشخصی برای هدایت ایمن آب اضافی در شرایط بحرانی طراحی شود تا روان‌آب به سمت مناطق مسکونی، مراکز درمانی و زیرگذرها هدایت نشود.

۸. ایجاد سامانه هشدار سریع محلی

اطلاع‌رسانی به‌موقع درباره بارش شدید، بالا آمدن سطح رودخانه‌ها و خطر سیلاب می‌تواند فرصت ارزشمندی برای کاهش خسارت ایجاد کند. استفاده از ایستگاه‌های باران‌سنجی، حسگرهای سطح آب، نقشه‌های خطر و پیامک‌های هشدار محلی باید بخشی از برنامه مدیریت بحران شهرها باشد.

در روزهای بارانی، شهروندان چه کارهایی باید انجام دهند؟

مدیریت سیلاب تنها مسئولیت دستگاه‌های اجرایی نیست. رفتار شهروندان نیز می‌تواند در کاهش یا افزایش خسارت نقش داشته باشد.

در زمان بارندگی شدید رعایت چند نکته ضروری است:

• از توقف و تردد در حاشیه رودخانه‌ها، مسیل‌ها و مسیرهای سیلابی خودداری کنید.
• از عبور با خودرو یا پیاده از معابر و زیرگذرهای آب‌گرفته بپرهیزید؛ عمق و سرعت آب ممکن است فریبنده باشد.
• خودرو را در مسیر آبراهه‌ها و نقاط کم‌ارتفاع پارک نکنید.
• از ریختن زباله، برگ و نخاله ساختمانی در جوی‌ها و دریچه‌های جمع‌آوری آب خودداری کنید.
• در صورت مشاهده بالا آمدن ناگهانی آب، از محل خطر فاصله بگیرید و به نقاط مرتفع و ایمن بروید.
• اخبار و هشدارهای رسمی هواشناسی، مدیریت بحران و امدادرسانی را دنبال کنید.
• در صورت مشاهده گرفتگی شدید مسیرهای عبور آب یا خطر برای شهروندان، موضوع را به شهرداری و نیروهای امدادی اطلاع دهید.

پرسش اصلی از مدیریت شهری؛ آیا برای باران بعدی آماده‌ایم؟

بارندگی‌های شدید اخیر باید به فرصتی برای ارزیابی عملکرد زیرساخت‌های شهری تبدیل شود.

شهرداری‌ها، شرکت‌های آب و فاضلاب، دستگاه‌های مدیریت بحران و نهادهای مسئول شهرسازی باید به چند پرسش روشن پاسخ دهند:

آیا نقاط مستعد آب‌گرفتگی در شهر شناسایی شده‌اند؟

آیا ظرفیت شبکه جمع‌آوری و انتقال آب‌های سطحی با شرایط جدید بارندگی متناسب است؟

آیا مسیرهای طبیعی جریان آب حفظ شده‌اند؟

آیا برنامه‌ای برای ذخیره و استفاده مجدد از آب باران وجود دارد؟

و مهم‌تر از همه، آیا شهروندان پیش از وقوع بحران از خطرهای احتمالی مطلع می‌شوند؟

پاسخ به این پرسش‌ها باید در قالب برنامه‌های عملیاتی، زمان‌بندی مشخص، بودجه قابل ارزیابی و گزارش عملکرد عمومی ارائه شود.

باران نباید به بحران تکراری شهرها تبدیل شود

بارندگی را نمی‌توان متوقف کرد و هیچ زیرساختی نیز قادر نیست تمام خطرهای ناشی از بارش‌های حدی را از بین ببرد. اما می‌توان با برنامه‌ریزی علمی، حفظ مسیرهای طبیعی آب، توسعه فضاهای نفوذپذیر، ایجاد مخازن ذخیره و تقویت سامانه‌های هشدار، خسارت‌های ناشی از سیلاب را کاهش داد.

تجربه روتردام، کپنهاگ و سنگاپور یک پیام مشترک دارد: شهرهای آینده فقط شهرهایی با خیابان‌های آسفالت‌شده و ساختمان‌های بلند نیستند؛ شهرهایی هستند که برای آب، طبیعت و تغییرات اقلیمی نیز در طراحی و برنامه‌ریزی خود جا باز می‌کنند.

شاید وقت آن رسیده باشد که به جای پرسیدن اینکه پس از هر بارندگی چه کسی باید آب خیابان‌ها را تخلیه کند، سؤال مهم‌تری مطرح کنیم: چرا از ابتدا برای این حجم آب، مسیر و جای مشخصی در شهر در نظر نگرفته‌ایم؟

باران دشمن شهر نیست؛ این ناتوانی در مدیریت آب است که می‌تواند یک فرصت طبیعی را به بحرانی شهری تبدیل کند.