پایگاه خبری تحلیلی برزن نیوز نخستین پایگاه تخصصی مطالعات میان رشته ای (برنامه ریزی شهری – منطقه ای)
برزن نیوز: محیط‌زیست ایران در سال‌های اخیر با مجموعه‌ای از مشکلات به‌هم‌پیوسته از کمبود منابع آب و آلودگی هوا گرفته تا بیابان‌زایی و بهره‌برداری بی‌رویه از منابع طبیعی مواجه بوده است؛ چالش‌هایی که به اعتقاد گروهی از پژوهشگران، تنها با اقدامات مقطعی و پراکنده قابل مدیریت نیستند و نیازمند تغییر در شیوه سیاست‌گذاری و نحوه تعامل جامعه با طبیعت هستند.
محیط‌زیست از حدود نیمه قرن بیستم به یکی از دغدغه‌های جدی در سطح جهان تبدیل شد. افزایش فعالیت‌های صنعتی، رشد مصرف منابع و تغییر الگوی رابطه انسان با طبیعت، فشار فزاینده‌ای بر منابع طبیعی وارد کرده است. پیامدهای این روند نیز تنها متوجه طبیعت نیست و سلامت انسان، تنوع زیستی و امکان برخورداری از محیطی سالم را تحت تأثیر قرار می‌دهد.
ایران نیز از این روند مستثنا نبوده است. کاهش منابع آب، آلودگی هوا، گسترش بیابان‌زایی و بهره‌برداری کنترل‌نشده از منابع طبیعی، بخشی از مشکلاتی است که طی سال‌های گذشته مورد توجه کارشناسان قرار گرفته است. گزارش سازمان حفاظت محیط زیست ایران در سال ۱۳۹۴ نیز نسبت به پیامدهای ادامه استفاده بی‌رویه از منابع محدود کشور هشدار داده بود.
در همین زمینه، قربانعلی قربان‌زاده سوار، دانشیار گروه علوم سیاسی دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه بین‌المللی امام خمینی، به همراه یکی از همکاران دانشگاهی خود، پژوهشی درباره مهم‌ترین چالش‌های محیط‌زیستی ایران و عوامل تشدیدکننده آنها انجام داده است.
این مطالعه تلاش کرده است تصویری کلی از وضعیت محیط‌زیست کشور ارائه دهد و در کنار بررسی مشکلات حوزه آب و هوا، نقش سیاست‌گذاری عمومی، مدیریت منابع طبیعی و عملکرد نهادهای مسئول را نیز مورد توجه قرار دهد.
آب و هوا؛ دو محور اصلی بحران
یکی از محورهای مورد توجه پژوهش، وضعیت منابع آب است. پژوهشگران بر کاهش شدید سرانه آب در ایران تأکید کرده‌اند؛ در حالی که بیش از ۹۰ درصد آب مورد استفاده کشور در بخش کشاورزی مصرف می‌شود و به گفته آنان، این مصرف بدون برنامه‌ریزی مناسب انجام می‌گیرد.
آلودگی هوا نیز از دیگر چالش‌های مهم معرفی‌شده در این مطالعه است؛ بحرانی که به شکل تکرارشونده ادامه دارد و هر سال خسارت‌های اقتصادی قابل توجهی به کشور تحمیل می‌کند.
پژوهشگران برای بررسی این وضعیت از «مدل مدیریت بحران فینک» استفاده کرده‌اند. در این مدل، بحران تنها به زمان بروز یک حادثه شدید محدود نمی‌شود، بلکه مراحل پیش از بحران، واکنش در زمان وقوع، مدیریت پیامدهای بلندمدت و مرحله بازیابی و پیشگیری از تکرار بحران نیز بررسی می‌شود.
استفاده از این مدل به پژوهشگران اجازه داده است بحران‌های محیط‌زیستی ایران را به عنوان یک روند مستمر بررسی کنند؛ روندی که در آن عوامل ایجادکننده، پیامدها و نحوه مدیریت بحران به یکدیگر مرتبط هستند.
سیاست‌های متناقض و فساد محیط‌زیستی
بر اساس یافته‌های این پژوهش، تحریم‌های اقتصادی، سیاست‌های متناقض دولتی، فساد محیط‌زیستی و تصمیم‌گیری‌های سلیقه‌ای از عوامل مهم تشدید مشکلات محیط‌زیستی ایران هستند.
در این نگاه، مشکلات موجود صرفاً نتیجه کاهش منابع یا تغییرات طبیعی نیستند و نحوه تصمیم‌گیری، اجرای سیاست‌ها و میزان هماهنگی دستگاه‌های مسئول نیز در تشدید شرایط نقش دارند.
پژوهشگران وضعیت محیط‌زیست کشور را مطلوب ارزیابی نکرده و معتقدند شرایط سیاسی و اجتماعی و تصمیم‌گیری‌های سلیقه‌ای می‌تواند پیامدهای محیط‌زیستی را به مسائل و بی‌ثباتی‌های اجتماعی نیز مرتبط کند.
نسخه پژوهش برای کاهش فشار بر محیط‌زیست
نتایج این مطالعه نشان می‌دهد که حل مشکلات موجود به سیاست‌گذاری بلندمدت و هماهنگ نیاز دارد. در بخش مقابله با آلودگی هوا، استفاده از مالیات سبز، بهره‌گیری از تجربه‌های جهانی و بازنگری در ساختار سازمان حفاظت محیط زیست از جمله پیشنهادهای مطرح‌شده است.
مالیات سبز ابزاری برای دریافت مالیات از فعالیت‌هایی است که آسیب و آلودگی بیشتری برای محیط‌زیست ایجاد می‌کنند؛ رویکردی که می‌تواند همزمان با کاهش فعالیت‌های آلاینده، انگیزه بیشتری برای حرکت به سمت روش‌های سازگارتر با محیط‌زیست ایجاد کند.
پژوهشگران همچنین استفاده از فناوری‌های نوین، توسعه زیست‌فناوری، آموزش عمومی، اصلاح ساختار سازمان حفاظت محیط زیست و تغییر نگرش جامعه نسبت به طبیعت را از دیگر راهکارهای قابل توجه دانسته‌اند.
بحران مزمن نیازمند راهکارهای ماندگار
نتایج این پژوهش که در فصلنامه جامعه و محیط زیست دانشگاه مازندران منتشر شده، نشان می‌دهد مشکلات محیط‌زیستی ایران در برخی حوزه‌ها از یک وضعیت حاد عبور کرده و به مرحله‌ای مزمن رسیده‌اند؛ شرایطی که در آن آثار بحران برای مدت طولانی باقی می‌ماند و به بخش‌های مختلف جامعه سرایت می‌کند.
کمبود آب، آلودگی هوا، بیابان‌زایی، فساد محیط‌زیستی، تحریم‌های اقتصادی، سیاست‌های دوگانه، ضعف مدیریت منابع طبیعی و نبود هماهنگی میان دستگاه‌های اجرایی، مجموعه عواملی هستند که در این مطالعه به عنوان زمینه‌های ماندگاری بحران مورد توجه قرار گرفته‌اند.
بر همین اساس، پژوهشگران معتقدند اقدامات کوتاه‌مدت به تنهایی پاسخگوی ابعاد این مشکلات نخواهد بود. تقویت نهادهای نظارتی، اجرای دقیق قوانین، اصلاح الگوی مصرف منابع، آموزش عمومی و گسترش فرهنگ حفاظت از طبیعت باید در کنار سیاست‌های بلندمدت دنبال شود.
از نگاه این پژوهش، عبور از بحران محیط‌زیست تنها به اصلاح روش‌های صنعتی یا افزایش فناوری محدود نمی‌شود؛ بلکه نوع رفتار مردم، سازمان‌ها و نهادهای تصمیم‌گیر با طبیعت نیز باید تغییر کند. شناسایی زودهنگام نشانه‌های بحران، واکنش سریع، مدیریت پیامدهای بلندمدت و پیشگیری از تکرار مشکلات، مجموعه اقداماتی است که می‌تواند مسیر مدیریت محیط‌زیست ایران را به سمت رویکردی پایدارتر هدایت کند.
