پایگاه خبری تحلیلی برزن نیوز نخستین پایگاه تخصصی مطالعات میان رشته ای (برنامه ریزی شهری – منطقه ای)
منطقه مکران به دلیل وجود گسل فرورانش مکران به طول حدود ۹۰۰ کیلومتر- از نزدیک تنگه هرمز تا مرز هند- که در جنوب ایران و پاکستان قرار دارد، محل برخورد صفحه عربستان با صفحه اوراسیاست و همین مسئله تاکنون زمینلرزه و سونامیهای مهلکی را ثبت کرده است.
فصلنامه علمی علوم زمین، شهریور ۱۳۸۷، نتیجه یک مطالعه درباره تاریخچه رخداد سونامی و ارزیابی ظرفیت سونامیخیزی منطقه فرورانش مکران در سواحل دریای عمان را منتشر کرد که نشان میداد ناحیه فرورانش مکران در نزدیکی سواحل ایران، عمان، پاکستان و هند واقع شده و وقوع سونامی میتواند تمام این چهار کشور را مورد تهدید قرار دهد.
بر اساس این مطالعه، آخرین سونامی بزرگ در ناحیه فرورانش مکران در ۲۸ نوامبر سال ۱۹۴۵ -مصادف با هفتم آذر ۱۳۲۴- پس از زلزلهای به بزرگی۸/۱ ریشتر در منطقه بلوچستان پاکستان اتفاق افتاد. امواج با ارتفاع ۱۲ متر نوار ساحلی پاکستان را درنوردید و علاوه بر ۴هزار کشته، آسیبهای فراوانی هم به زیرساختهای موجود در نزدیکی ساحل وارد کرد. اکنون نیز چند سالی است که سخنانی مبنی بر اینکه هر ۶۰ سال یک بار گسل مکران فعال میگردد، مطرح میشود.
دکتر علی بیتاللهی؛ مدیر بخش زلزله مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی
با توجه به اهمیت منطقه و طرح توسعه چابهار که در دستور کار دولت قرار گرفته توجه جدی به ریسک سونامی و زلزله در سواحل جنوبی ایران یک ضرورت است. در ارتباط با این مهم با دکتر علی بیتاللهی، محقق علوم زمین و مخاطرات محیط زیست و مدیر بخش زلزله مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی به گفتوگو نشستیم تا جزئیات آن را از زبان ایشان بشنویم.
چند سالی است صحبتهایی مبنی بر اینکه هر ۶۰ سال یک بار گسل مکران موجب سونامی میشود شنیده میشود، این موضوع شایعه است یا واقعیت؟
گسل مکران، گسل طویلی است و لبه مرز فرورانشی ایالت لرزه زمینساختی مکران بوده و در محدوده ساحلی دریای عمان قرار گرفته و تا جنوب پاکستان ادامه دارد. یعنی از جنوب استان هرمزگان شروع میشود، از جنوب سیستان و بلوچستان عبور میکند و به سمت سواحل جنوبی پاکستان ادامه پیدا میکند و این زون فرورانش تکتونیکی مکران زونی با توان لرزهزایی بالاست، اما از آنجا که لبه گسل در اقیانوس بوده و لرزههای آن در خشکی نیست و اینکه میگویند هر ۶۰ سال یک بار زلزله در این منطقه اتفاق میافتد، با مفهوم دوره بازگشت رخدادهای لرزهای در ارتباط است و اساساً به این معنا نیست که وقتی سال ۱۹۴۵ در منطقه مکران زلزلهای ویرانگر داشتهایم ۶۰ سال بعد حتماً در آن منطقه زلزله ویرانگر دیگری رخ خواهد داد.
دوره بازگشت زلزله به چه معناست؟
دوره بازگشت میانگینی از رخداد زلزلههاست ولی به این مفهوم نیست که الزاماً هر ۶۰ سال یک بار در منطقه مکران زلزلهای رخ میدهد، به عنوان نمونه اگر ما در طول ۱۰۰ سال گذشته در منطقهای شاهد وقوع ۱۰ زلزله بزرگ بوده باشیم، برای تخمین دوره بازگشت، ۱۰۰ سال را تقسیم بر تعداد زلزلههای به وقوع پیوسته میکنیم که میانگین آنها میشود ۱۰ سال و میگوییم دوره بازگشت زلزلهها ۱۰ سال است و پیشبینی میشود ممکن است هر ۱۰ سال یک زلزله بزرگ در منطقه مورد نظر رخ دهد، در حالی که احتمال دارد رخداد زلزلهها این گونه باشد که در سال نخست دو یا سه زلزله پشت سر هم رخ داده باشد، ۳۰ سال زلزلهای نداشته و پس از آن دو زلزله با فاصله چند ماه رخ داده باشد و به همین ترتیب ممکن است ۱۰ زلزله در فاصلههای زمانی متفاوت رخ داده باشد. بنابراین توالی رخداد زلزلهها منظم نیست و نمیتوان از دوره بازگشت زلزلهها زمان دقیقی را استنباط کرد، همان طور که اکنون ۸۰ سال از زلزله ویرانگر مکران در سال ۱۹۴۵ گذشته و هنوز زلزلهای در این منطقه رخ نداده است.
زلزله احتمالی تهران نیز که سالهاست کارشناسان نسبت به وقوع آن هشدار میدهند، نمونه دیگر از دوره بازگشت زلزله است، زیرا گفته شده دوره بازگشت زلزله تهران ۱۵۰ سال است، در حالی که اکنون ۱۸۰ سال از آخرین زلزله ویرانگر تهران گذشته، اما هنوز زلزله رخ نداده است، در واقع نمیتوان هیچ زمانی را برای وقوع آن پیشبینی کرد.
اگر گسل مکران فعال شود، چه اتفاقی برای سواحل جنوبی ایران خواهد افتاد و آمادگی مواجه شدن با چه حوادثی را باید داشته باشیم؟
مهمترین خطری که ایالت مکران- نوار زون مکران در سمت جنوبی استان سیستان و بلوچستان- را تهدید میکند، وقوع سونامی در اثر رخداد زلزله در امتداد – دریای عمان- گسل مکران است، زیرا اگر در این منطقه زلزله رخ دهد- زلزله نه به مفهوم خرابی ساختمانها بلکه به معنای آسیبدیدگی در اثر سونامی است – البته در خلیج فارس این تهدید وجود ندارد، اما در منطقه جنوبی به دلیل اتصال دریای عمان به اقیانوس هند و اقیانوسی بودن این منطقه احتمال وقوع سونامی زیاد است و احتمال خطر سونامی تا محدودههای شهری چابهار نیز پیشبینی میشود.
زلزلههای مختلف شدیدی در مکران روی داده، اما تنها زلزله شدیدی که به صورت دستگاهی ثبت شده و سونامی نیز ایجاد کرده زلزله سال ۱۹۴۵میلادی – ۱۳۲۴ شمسی- است که این زلزله سونامیای به ارتفاع ۱۲ متر ایجاد کرده و به گفته تعدادی از محققان ۴ هزار نفر در کراچی پاکستان کشته شده و امواج این سونامی در شهرهای ایران نیز گزارش و موجب جابهجایی تکه سنگهای بسیار بزرگ شده است.
با توجه به اینکه امتداد این گسل در منطقه سیستان و بلوچستان است، اگر نزدیک سواحل ایران زلزله رخ دهد، بر اثر جابهجایی این گسل احتمال وقوع سونامی وجود دارد که تهدیدی بسیار جدی برای سکونتهای نزدیک ساحل محسوب میشود و از آنجا که توسعه منطقه مکران در دستور کار قرار گرفته، در نظر گرفتن مقابله با این خطر بالقوه در طراحیها و سازهها بسیار حائز اهمیت است.
تحلیل خطر، اثر ساختگاه و تحلیل ریسک لرزهای با تأکید بر آسیبپذیری ساختمانها، بناها و سازههای موجود در منطقه و موارد مطالعاتی تفصیلی دیگر از جمله اقدامهای مورد نیاز و بسیار اولویتداری است که بر انجام آن تأکید ویژه وجود دارد.
تأسیسات بندرگاهی و نواحی مسکونی مکران در برابر حوادث غیرمترقبه از جمله سونامی چه الزاماتی را باید رعایت کنند؟
بناها و مستحدثات نباید به گونهای ساخته شوند که جبهه مقابل پیشروی امواج سونامی باشند. در پیلوتهای ساختمانها نیز باید آب بتواند جریان پیدا کند و مانعی بر سر راه آب نباشد، یعنی دیوار بناها به گونهای باشد که جریان آب را هدایت کند تا بناها تخریب نشوند. همچنین ضرورت دارد در طراحی فضاها کانالهای بزرگی تعبیه شود که امکان تخلیه سریع آب فراهم باشد تا آب ناشی از پیشروی امواج به موانعی برخورد نکند تا میزان خسارتها به حداقل ممکن کاهش یابد.
سونامی از مخاطراتی بوده که قابل پیشبینی است به این معنا که میتوان از ۵ یا ۱۰ دقیقه قبل هشدار داد، زیرا پس از جابهجایی گسل و رخداد زلزله، امواج آب با سرعت بسیار پایینی به سمت ساحل حرکت میکند که اگر سیستم هشدار سونامی باشد، با هشدار به موقع حداقل میتوان جان انسانها را نجات داد. در حالی که در زلزلههای سطح خشکی کمتر از چند ثانیه فرصت داریم، بنابراین ۱۰ دقیقه زمان بسیار خوبی است.
اما متأسفانه نه تنها هیچ یک از این موارد در تأسیسات بندرگاهی و نواحی مسکونی سواحل جنوبی ایران لحاظ نشده است، بلکه ساختمانهای سیستان و بلوچستان به لحاظ کیفیت ساخت یکی از ضعیفترین استانهای کشور محسوب میشود.
آیا این الزامات در طرح توسعه چابهار دیده شده است؟
خلیج ﻓﺎرس ﺑﻪ ﻟﺤﺎظ وﺿﻌﯿﺖ ﻃﺒﯿﻌﯽ و ﻣﻮﻗﻌﯿﺖ ﺟﻐﺮاﻓﯿﺎﯾﯽ، از دﯾﺮﺑﺎز ﺣﺎئز اﻫﻤﯿﺖ ﺑﻮده اما در این میان سواحل ۶۰۰ کیلومتری مکران -از بندرعباس تا پسابندر- در حاشیه دریای عمان چندان مورد توجه قرار نگرفته و این در حالی است که این سواحل را میتوان به لحاظ ویژگیها و قابلیتهای اقتصادی، اجتماعی و دفاعی گنج ناشناختهای دانست که میتواند زمینههای اقتدار بیشتر ایران را در منطقه فراهم آورد.
بنابراین توسعه چابهار ضرورتی انکارناپذیر است، اما باید در طرح توسعه این منطقه تمهیدات لازم برای مقابله با وقوع سونامی اندیشیده شود که البته اطلاعرسانیهای مکرر از سوی بخش زلزله مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی انجام شده است ولی از اینکه مشاوران و متصدیانی که در امور عمرانی توسعه چابهار فعالیت دارند، چقدر به این مهم توجه کردهاند، اطلاعی ندارم.
راهاندازی سیستم هشدار سونامی اجراییترین اقدامی است که با هزینه کم میتوان انجام داد، ضمن آنکه ضرورت دارد طراحی مستحدثات و محیط با احتساب خطر وقوع سونامی صورت گیرد، در واقع سیاستهای توسعهای بدون توجه به مخاطرات طبیعی و عدم انجام مطالعات مذکور در محدوده با خطر زلزله و سونامی مکران، مسلماً جنبه پایدار نخواهد داشت و توصیه میشود پیش از اجرای پروژههای عمرانی و توسعهای در منطقه این مطالعات بنیادی مورد توجه قرار گیرد.
اگر گسل مکران فعال شود دامنه تخریب آن در ایران چقدر است و کدام مناطق مستعد سونامی هستند؟
طبق گزارشهای محلی از سونامی سال ۱۹۴۵ که مرکز آن در پاکستان بوده، پیشروی آب در چابهار در حد ۲ تا ۳ کیلومتر بوده است، اما اگر حرکت گسل مکران نزدیک سواحل جنوب ایران رخ دهد، این احتمال وجود دارد که تا چندین کیلومتر آب با ارتفاع بالا و مخرب پیشروی کند و بسیاری از سکونتگاههای ساحلی و حتی دور از ساحل را تحت تأثیر قرار دهد.
منبع: روزنامه قدس
