پایگاه خبری تحلیلی برزن نیوز نخستین پایگاه تخصصی مطالعات میان رشته ای (برنامه ریزی شهری – منطقه ای)
برزن نیوز | ترجمه و تنظیم
سالهاست خودرو بخش بزرگی از شهرهای جهان را به خود اختصاص داده است؛ از خیابانها و بزرگراهها گرفته تا پارکینگها و حتی نحوه طراحی محلهها. اما اکنون متخصصان حملونقل، سلامت عمومی و محیطزیست معتقدند شهرها برای بهبود کیفیت زندگی، کاهش آلودگی و مقابله با تغییرات اقلیمی باید وابستگی خود به خودرو شخصی را کاهش دهند.
مسئله البته کنار گذاشتن کامل خودرو نیست. در بسیاری از مناطق روستایی، برای افراد دارای معلولیت یا کسانی که دسترسی مناسبی به حملونقل عمومی ندارند، خودرو همچنان یک ضرورت است. مسئله اصلی، کاهش وابستگی اجباری به خودرو و ایجاد امکان انتخاب میان شیوههای مختلف جابهجایی است.
۱. حملونقل عمومی باید واقعاً جایگزین خودرو باشد
نخستین گام برای کاهش استفاده از خودرو، ساختن یک شبکه حملونقل عمومی قابل اعتماد است.
به گفته آلیسا کندال، مدیر مؤسسه مطالعات حملونقل دانشگاه کالیفرنیا در دیویس، اگر حملونقل عمومی نتواند نیازهای روزمره مردم را پاسخ دهد، نمیتوان انتظار داشت افرادی که توانایی خرید خودرو دارند، آن را کنار بگذارند.
حملونقل عمومی باید بتواند مردم را سریع، ایمن و قابل پیشبینی به مقصد برساند. صرفاً ارزان کردن بلیت، بهتنهایی الزاماً باعث کاهش استفاده از خودرو نمیشود؛ زیرا بسیاری از کسانی که از تخفیف بلیت استفاده میکنند، از قبل نیز مسافر حملونقل عمومی بودهاند.
بنابراین، سیاست شهری باید به جای تمرکز صرف بر ارزانسازی، بر افزایش کیفیت و ظرفیت خدمات تمرکز کند.
۲. خیابان را از انحصار خودرو خارج کنیم
پس از جنگ جهانی دوم، بسیاری از شهرها به تدریج برای خودرو طراحی شدند. سهم عابران پیاده به پیادهروهای باریک محدود شد و دوچرخهسواران نیز مجبور شدند در کنار خودروهای پرسرعت حرکت کنند.
کارشناسان معتقدند یکی از مؤثرترین راههای کاهش وابستگی به خودرو، بازپسگیری بخشی از فضای خیابان برای سایر شیوههای جابهجایی است.
ایجاد مسیرهای امن دوچرخه، تبدیل بخشی از پارکینگهای حاشیه خیابان به فضای سبز، پیادهراهسازی و اختصاص فضای بیشتر به حملونقل عمومی میتواند انتخابهای بدون خودرو را آسانتر و جذابتر کند.
این اقدامات گاهی از سوی مخالفان «جنگ علیه رانندگان» نامیده میشود؛ اما از نگاه پژوهشگران، مسئله در واقع مدیریت منابع محدود شهری است.
خودرو، بهخصوص در ساعات اوج، یکی از ناکارآمدترین روشهای جابهجایی تعداد زیادی از افراد در فضای شهری است. از سوی دیگر، خودرو بخش عمده زمان خود را در حالت پارک سپری میکند.
به بیان ساده، یک شهر نمیتواند برای هر شهروند فضایی اختصاص دهد که بیشتر ساعات روز بدون استفاده باقی بماند.
برخی شهرها برای کاهش حساسیت اجتماعی نسبت به این تغییرات، ابتدا طرحهای آزمایشی اجرا کردهاند؛ برای مثال خیابانی را برای چند ماه به روی خودروها بستهاند تا شهروندان بتوانند نتیجه را در زندگی روزمره خود ببینند.
تجربه نشان میدهد در بسیاری از موارد، مخالفت اولیه پس از تجربه مستقیم فضای جدید کاهش پیدا میکند.
۳. حومه شهرها را فراموش نکنیم
یکی از اشتباهات رایج در سیاستهای کاهش خودرو، تمرکز بیش از حد بر مرکز شهر است.
شهرهایی مانند کپنهاگ و آمستردام نشان دادهاند که با سرمایهگذاری مستمر در حملونقل عمومی و شبکه دوچرخه میتوان سهم خودرو در سفرهای شهری را کاهش داد. با این حال، بخش قابل توجهی از خودروهایی که وارد شهر میشوند متعلق به افرادی است که در خارج از محدوده مرکزی زندگی میکنند.
به همین دلیل، اگر قرار است وابستگی به خودرو کاهش پیدا کند، سیاستگذاری باید حومهها و کمربندهای پیرامونی شهر را نیز دربرگیرد.
افزایش خدمات حملونقل عمومی در این مناطق، ایجاد ایستگاههای مناسب و فراهم کردن امکان دسترسی پیاده به خدمات روزمره میتواند سفرهای طولانی با خودرو را کاهش دهد.
اینجاست که ایده «شهر ۱۵ دقیقهای» اهمیت پیدا میکند: شهری که در آن ساکنان بتوانند بسیاری از نیازهای روزمره خود مانند خرید، خدمات عمومی، مدرسه و سایر فعالیتهای ضروری را در فاصلهای کوتاه از محل زندگی خود پیدا کنند.
در چنین الگویی، کاهش سفر با خودرو نه از طریق اجبار، بلکه از طریق کاهش نیاز به سفرهای طولانی اتفاق میافتد.
۴. قبل از محدود کردن خودرو، دلیل استفاده مردم از آن را بفهمیم
همه رانندگان یک دلیل مشترک برای استفاده از خودرو ندارند.
یک فرد ممکن است به دلیل نبود حملونقل عمومی مناسب رانندگی کند؛ فرد دیگری به دلیل ساعات کاری نامتعارف، مراقبت از کودک، زندگی در حومه یا محدودیت جسمی.
بنابراین سیاستگذار شهری باید ابتدا بپرسد:
چرا مردم خودرو را انتخاب میکنند؟
پاسخ این سؤال میتواند مسیر سیاستگذاری را تغییر دهد.
در برخی مناطق ممکن است راهحل، افزایش خدمات اتوبوس در ساعات شب باشد؛ در جایی دیگر، بهبود روشنایی معابر یا ایجاد مسیرهای دوچرخه ایمن. در مناطق کمتراکم نیز ممکن است استفاده اشتراکی از خودرو راهکار مناسبتری باشد.
این رویکرد همچنین میتواند به کاهش یک مانع فرهنگی کمک کند: تصور اینکه استفاده از اتوبوس یا قطار نشانه فقر است.
در بسیاری از شهرهای اروپا و آسیا، استفاده از حملونقل عمومی بخشی عادی از زندگی شهری است و لزوماً با طبقه اجتماعی خاصی گره نخورده است.
مسئله فقط خودرو نیست؛ مسئله «فضای شهری» است
یکی از نکات مهم این بحث آن است که خودرو فقط یک وسیله حملونقل نیست؛ نحوه استفاده از زمین شهری را نیز تعیین میکند.
هر پارکینگ حاشیهای، هر خط بزرگراه و هر فضای اختصاصیافته به عبور خودرو، بخشی از فضای عمومی شهر است که دیگر نمیتواند برای پیادهروی، دوچرخهسواری، فضای سبز، بازی کودکان یا فعالیت اجتماعی استفاده شود.
از این منظر، بحث بر سر «مبارزه با خودرو» نیست؛ بحث بر سر این پرسش است که:
فضای محدود شهر باید در اختیار چه کسی باشد؟
کارشناسان معتقدند اگر شهرها بخواهند سالمتر، کمآلایندهتر و تابآورتر شوند، باید به تدریج از مدل «شهر برای خودرو» به سمت «شهر برای انسان» حرکت کنند.
خودروهای برقی هم پاسخ کامل نیستند
برقی شدن خودروها بخش مهمی از سیاست کاهش انتشار گازهای گلخانهای است، اما بهتنهایی مشکل شهرها را حل نمیکند.
یک خودروی برقی همچنان به فضای پارک نیاز دارد، همچنان فضای خیابان را اشغال میکند و همچنان میتواند برای عابر پیاده و دوچرخهسوار خطر ایجاد کند.
بنابراین، برقیسازی خودروها باید مکمل تحول نظام حملونقل شهری باشد، نه جایگزین آن.
هدف نهایی شهری نیست که همه خودروهای آن برقی باشند؛ هدف شهری است که در آن مردم برای انجام کارهای روزمره مجبور به داشتن خودرو نباشند.
تجربه شهرها چه میگوید؟
از آمستردام و کپنهاگ گرفته تا پاریس و لندن، تجربه شهرهای مختلف نشان میدهد کاهش وابستگی به خودرو امکانپذیر است؛ اما این کار نیازمند ترکیبی از سیاستهاست: حملونقل عمومی باکیفیت، پیادهراهها، مسیرهای دوچرخه، مدیریت پارکینگ، محدودیتهای هوشمند برای خودرو و مهمتر از همه، تغییر در نحوه تخصیص فضای عمومی.
البته این سیاستها همیشه بدون مخالفت اجرا نمیشوند. محدود کردن فضای خودرو میتواند واکنش سیاسی و اجتماعی ایجاد کند. به همین دلیل کارشناسان بر اهمیت مشارکت مردم، اجرای آزمایشی طرحها و نشان دادن نتایج واقعی آنها تأکید دارند.
شهر آینده؛ بدون خودرو یا با خودرو؟
پاسخ احتمالاً هیچکدام نیست.
شهر آینده شهری نیست که در آن خودروها کاملاً حذف شده باشند؛ بلکه شهری است که خودرو دیگر تنها گزینه منطقی برای جابهجایی نباشد.
اگر یک شهروند بتواند با پای پیاده، دوچرخه، اتوبوس، مترو یا قطار شهری به مقصد برسد و این گزینهها سریع، ایمن و قابل اعتماد باشند، انتخاب خودرو دیگر یک اجبار نخواهد بود.
و شاید مهمترین تغییر همین باشد: شهر خوب، شهری نیست که در آن همه بتوانند رانندگی کنند؛ شهری است که در آن هیچکس مجبور نباشد برای داشتن یک زندگی عادی، حتماً رانندگی کند.
منبع اصلی: The Guardian، ۸ مه ۲۰۲۶، گزارش «Our cities are choked by cars – here’s how experts would fix them» نوشته Ajit Niranjan.
