پایگاه خبری تحلیلی برزن نیوز نخستین پایگاه تخصصی مطالعات میان رشته ای (برنامه ریزی شهری – منطقه ای)
پاییز ۱۴۰۵ در حالی آغاز شده که دادههای اقلیمی از تقویت قابلتوجه پدیده النینو در اقیانوس آرام استوایی حکایت دارد. بر اساس ارزیابی مرکز پیشبینی اقلیم آمریکا (NOAA) در ۱۰ سپتامبر ۲۰۲۶، احتمال وقوع یک النینوی «بسیار قوی» در پاییز و زمستان نیمکره شمالی بیش از ۹۰ درصد برآورد شده است.
NOAA همچنین احتمال قرار گرفتن رویداد اکتبر تا دسامبر ۲۰۲۶ در میان رویدادهای تاریخی از نظر شدت را ۷۵ درصد اعلام کرده است.
از سوی دیگر، ارزیابی مؤسسه بینالمللی پژوهشهای اقلیمی و جامعه (IRI) در ۲۱ سپتامبر نشان میدهد که هر ۲۲ مدل مورد استفاده این مؤسسه، ادامه و تقویت شرایط النینو در پاییز و زمستان را پیشبینی کردهاند و احتمال تداوم این وضعیت تا اوایل سال ۲۰۲۷ بسیار بالا ارزیابی شده است.
النینو چگونه بر آبوهوای ایران اثر میگذارد؟
حسین فرجامی، عضو هیئت علمی و رئیس پژوهشکده علوم جوی پژوهشگاه ملی اقیانوسشناسی و علوم جوی، درباره اهمیت این شرایط میگوید النینو پدیدهای محدود به اقیانوس آرام نیست و تغییرات دمای سطح آب، بارش و همرفت در این منطقه میتواند الگوهای گردش جو را در فاصلههای بسیار دور تحت تأثیر قرار دهد.
به گفته او، برای بررسی وضعیت بارش ایران نمیتوان تنها به شرایط اقیانوس آرام نگاه کرد و باید رفتار جو، مسیر سامانههای بارشی و شرایط منطقه غرب آسیا نیز در نظر گرفته شود.
النینو یکی از فازهای پدیده بزرگمقیاس اقیانوسی ـ جوی «نوسان جنوبی ـ النینو» یا ENSO است. در این پدیده، دمای آبهای سطحی بخش مرکزی و شرقی اقیانوس آرام استوایی از شرایط معمول گرمتر میشود و همین تغییر میتواند بر گردش عمومی جو در نقاط مختلف جهان اثر بگذارد.
یکی از شاخصهای اصلی برای پایش این پدیده، منطقه «نینیو ۳.۴» در بخش مرکزی و شرقی اقیانوس آرام استوایی است. طبق گزارش NOAA، ناهنجاری دمای سطح آب این منطقه در ماه اوت به حدود ۱.۸ درجه سلسیوس بالاتر از میانگین رسیده و در بخش شرقی اقیانوس آرام نیز این ناهنجاری از ۳ درجه سلسیوس عبور کرده است.
با وجود این شرایط، فرجامی تأکید میکند که نمیتوان تنها بر اساس شدت النینو درباره میزان بارش ایران اظهارنظر قطعی کرد.
او توضیح میدهد که ایران فاصله زیادی با محل شکلگیری النینو دارد و اثر این پدیده به شکل مستقیم از اقیانوس آرام به کشور منتقل نمیشود، بلکه از مسیر تغییر الگوهای گردش جو، موقعیت جتهای غربی، مسیر سامانههای کمفشار و نحوه انتقال رطوبت خود را نشان میدهد.
اقیانوس هند؛ عامل دیگری در معادله پاییز ۱۴۰۵
در کنار النینو، وضعیت اقیانوس هند نیز در ارزیابی شرایط اقلیمی ماههای پیش رو اهمیت دارد.
سازمان جهانی هواشناسی در چشمانداز سپتامبر تا نوامبر ۲۰۲۶، احتمال شکلگیری فاز مثبت «نوسان دوقطبی اقیانوس هند» یا IOD را مطرح کرده و مقدار میانگین فصلی این شاخص را حدود ۰.۹ درجه سلسیوس برآورد کرده است.
IOD به تفاوت دمای سطح آب در بخشهای غربی و شرقی اقیانوس هند مربوط میشود و تغییرات آن میتواند بر فشار، همرفت و گردش جو در مناطق اطراف این اقیانوس اثرگذار باشد.
فرجامی با اشاره به همزمانی این دو پدیده میگوید در پاییز امسال نباید تنها شدت النینو را مورد توجه قرار داد؛ بلکه تعامل شرایط اقیانوس آرام و اقیانوس هند نیز اهمیت دارد و این دو سیگنال میتوانند در کنار سایر عوامل جوی، بر انتقال رطوبت و مسیر سامانههای بارشی منطقه اثر بگذارند.
با این حال، دادههای IRI نشان میدهد وضعیت IOD در مردادماه در محدوده خنثی قرار داشته و مدلها شکلگیری فاز مثبت آن را از شهریور و ادامه این شرایط تا آذرماه پیشبینی کردهاند؛ بنابراین این بخش از چشمانداز نیز همچنان نیازمند پایش و بهروزرسانی با دادههای جدید است.
زنجیرهای که از اقیانوس آرام تا بارش ایران امتداد دارد
به گفته رئیس پژوهشکده علوم جوی پژوهشگاه، اثرگذاری پدیدههای اقیانوسی بر بارش ایران یک فرآیند چندمرحلهای است:
تغییر دمای سطح اقیانوس → تغییر همرفت → تغییر فشار و موجهای سیارهای → تغییر جتهای غربی → تغییر مسیر سامانههای بارشی → تغییر انتقال رطوبت → تغییر بارش در ایران
فرجامی در توضیح این روند تأکید میکند که شدت یک شاخص اقلیمی الزاماً به همان میزان در یک منطقه خاص اثر نمیگذارد. به عنوان نمونه، وقوع یک النینوی بسیار قوی لزوماً به معنای آن نیست که آثار آن در تمام کشورهای جهان نیز به همان اندازه شدید باشد.
موقعیت جغرافیایی، فصل، سایر الگوهای اقلیمی و وضعیت گردش منطقهای جو همگی در تعیین پیامد نهایی نقش دارند.
سازمان جهانی هواشناسی نیز بر همین نکته تأکید کرده و شدت النینو را بهتنهایی تعیینکننده شدت پیامدهای آن در یک کشور یا منطقه نمیداند. شرایط دیگر اقلیمی، از جمله وضعیت اقیانوس هند و اطلس، میتواند آثار این پدیده را تغییر دهد یا تعدیل کند.
غرب و زاگرس در کانون چشمانداز بارشی پاییز
بر اساس تحلیل ارائهشده از سوی فرجامی، در شرایط فعلی سیگنالهای بارشی برای پاییز در بخشهایی از غرب و جنوبغرب کشور و دامنههای زاگرس نسبت به چشمانداز زمستان روشنتر است.
البته این وضعیت به معنای قطعی بودن افزایش بارش در تمام این مناطق نیست و با ورود دادههای جدید، پیشبینیها نیز باید بهروزرسانی شوند.
فرجامی غرب و جنوبغرب ایران و دامنههای زاگرس را به دلیل قرار گرفتن در مسیر بخشی از سامانههای بارشی غربی و مدیترانهای، مناطقی مهم در چشمانداز پاییز میداند.
او در عین حال تأکید دارد که میان «افزایش احتمال بارش» و «وقوع قطعی بارندگی» باید تفاوت قائل شد.
به گفته این کارشناس، آنچه اکنون درباره پاییز در اختیار است، یک چشمانداز احتمالاتی است و نه پیشبینی قطعی. حتی ممکن است مجموع بارش یک فصل از میانگین بیشتر باشد، اما بارندگی در ماههای مختلف به شکل یکنواخت توزیع نشود.
نقش MJO در توزیع بارشهای پاییزی
یکی دیگر از عواملی که میتواند وضعیت بارندگی را در مقیاس چند هفتهای تغییر دهد، «نوسان مادن ـ جولیان» یا MJO است.
MJO یک نوسان جوی ـ اقیانوسی در مناطق گرمسیری است که در بازه زمانی چند هفته تا حدود دو ماه حرکت میکند و میتواند از طریق تغییر گردش جو، مناطق دوردست را نیز تحت تأثیر قرار دهد.
فرجامی معتقد است اهمیت MJO در این است که حتی در صورت مساعد بودن زمینه کلی فصل برای بارندگی، بارشها الزاماً در تمام طول فصل به یک میزان توزیع نمیشوند.
ممکن است بخش قابلتوجهی از بارندگی یک فصل در قالب چند موج فعال بارشی رخ دهد و میان این دورهها نیز بازههایی نسبتاً خشک شکل بگیرد. به همین دلیل، برای مدیریت منابع آب و مخاطرات طبیعی، تنها میزان بارش فصلی اهمیت ندارد و زمان وقوع و شدت بارشها نیز باید مورد توجه قرار گیرد.
بارش بیشتر همیشه به معنای ذخیره آب بیشتر نیست
یکی از نکات مهم در تحلیل چشمانداز پاییز، تفاوت میان میزان بارندگی و مقدار منابع آب قابل استفاده است.
حتی اگر مجموع بارش یک منطقه افزایش پیدا کند، نحوه توزیع زمانی و شدت بارندگی میتواند بر میزان رواناب، تغذیه آبهای زیرزمینی و ذخیره منابع آب در حوضهها تأثیر متفاوتی داشته باشد.
فرجامی در این زمینه تأکید میکند که برای منابع آب، تنها میزان بارش تعیینکننده نیست و عواملی مانند توزیع زمانی بارندگی، شدت رخدادها، رطوبت خاک، دما، پوشش برف و ظرفیت حوضه نیز اهمیت دارند.
بنابراین یک پاییز پربارش لزوماً به معنای افزایش متناسب ذخایر آب نیست.
از سوی دیگر، تمرکز حجم زیادی از بارش در مدت کوتاه میتواند رواناب سطحی و خطر وقوع سیلاب را افزایش دهد. به همین دلیل، استفاده همزمان از پیشبینیهای فصلی، پیشبینیهای کوتاهمدت و سامانههای هشدار سریع اهمیت پیدا میکند.
چشمانداز پاییز روشنتر از زمستان است
مجموع دادههای فعلی نشان میدهد که برای پاییز ۱۴۰۵ سیگنالهای اقلیمی نسبتاً قویتری وجود دارد، اما با افزایش فاصله زمانی پیشبینی، میزان عدمقطعیت نیز بیشتر میشود.
ارزیابیهای فعلی ادامه النینوی بسیار قوی تا زمستان را محتمل میدانند و تداوم این پدیده تا اوایل سال ۲۰۲۷ نیز با احتمال بالایی مطرح شده است؛ با این حال، تداوم النینو بهتنهایی نمیتواند پیشبینی مشخصی از میزان بارش زمستان ایران ارائه کند.
فرجامی در این باره میگوید سیگنال بارشی پاییز برای بخشهایی از ایران در شرایط فعلی روشنتر از چشمانداز زمستان است و درباره زمستان باید با احتیاط بیشتری اظهارنظر کرد و منتظر بهروزرسانی مدلها و مشاهده رفتار سامانههای جوی در ماههای آینده بود.
النینو را نباید به پیشبینی قطعی بارش ایران تبدیل کرد
آنچه از شرایط فعلی میتوان برداشت کرد، یک چشمانداز احتمالاتی از وضعیت اقلیمی پاییز و زمستان است، نه پیشبینی قطعی میزان بارش در ایران.
النینوی بسیار قوی در اقیانوس آرام و احتمال شکلگیری IOD مثبت در اقیانوس هند، شرایطی متفاوت ایجاد کردهاند؛ اما نتیجه نهایی بر فراز ایران به تعامل این عوامل با گردش منطقهای جو، جتهای غربی، سامانههای مدیترانهای، منابع رطوبت و شرایط سطح زمین وابسته است.
رئیس پژوهشکده علوم جوی پژوهشگاه ملی اقیانوسشناسی و علوم جوی در جمعبندی تأکید میکند که نباید از یک شاخص اقلیمی، نتیجهای قطعی درباره بارش ایران استخراج کرد. به گفته او، چشمانداز موجود باید با ورود دادههای جدید بهطور مستمر بهروزرسانی شود و پیشبینیهای اقلیمی زمانی بیشترین ارزش را دارند که در کنار پیشبینیهای کوتاهمدت هواشناسی و اطلاعات منابع آب و مخاطرات طبیعی برای برنامهریزی و تصمیمگیری مورد استفاده قرار گیرند.
در مجموع، پاییز ۱۴۰۵ از منظر شرایط اقلیمی دورهای قابل توجه به نظر میرسد، اما پاسخ قطعی به این پرسش که «آیا ایران پاییز پربارشی خواهد داشت؟» همچنان به بررسی همزمان رفتار اقیانوسها و جو و بهروزرسانی مستمر مدلهای پیشبینی وابسته است.
