پایگاه خبری تحلیلی برزن نیوز نخستین پایگاه تخصصی مطالعات میان رشته ای (برنامه ریزی شهری – منطقه ای)
به گزارش برزن نیوز، بارندگی‌های شدید ۱۵ تا ۱۷ آبان تهران، اگرچه پس از ماه‌ها خشکسالی فرصتی برای بهبود وضعیت منابع آبی بود، اما هم‌زمان ضعف‌های ساختاری مدیریت آب شهری را نیز آشکار کرد. بخش قابل‌توجهی از آب باران در خیابان‌ها و معابر به رواناب تبدیل شد و در برخی نقاط به آب‌گرفتگی انجامید؛ در حالی که ذخایر سدهای پایتخت همچنان در سطح نگران‌کننده‌ای قرار دارد. کارشناسان معتقدند گسترش سطوح بتنی و آسفالته، محدود شدن مسیرهای طبیعی آب و ضعف برنامه‌ریزی برای تغذیه آبخوان‌ها، ضرورت بازنگری در شیوه مدیریت بارندگی و طراحی شهری تهران را بیش از گذشته نشان می‌دهد.
تهران زیر باران؛ شهری که آب را سریع‌تر از آنچه باید از دست می‌دهد
باران برای شهری که ماه‌ها با کم‌آبی و خشکسالی دست‌وپنجه نرم کرده، اتفاقی امیدوارکننده است؛ اما بارندگی به‌تنهایی به معنای افزایش منابع آب قابل استفاده نیست.
آنچه پس از بارش اتفاق می‌افتد، به ویژگی‌های طبیعی زمین، شیب منطقه، جنس خاک، میزان پوشش گیاهی، وضعیت آبراهه‌ها و نحوه طراحی زیرساخت‌های شهری وابسته است.
در یک شهر با سطوح طبیعی و نفوذپذیر، بخشی از آب باران به زمین نفوذ می‌کند، بخشی در خاک و پوشش گیاهی نگهداری می‌شود و بخشی نیز به مسیرهای طبیعی جریان آب می‌پیوندد.
اما در شهری که بخش زیادی از سطح آن با آسفالت، بتن، ساختمان و معابر سخت پوشیده شده است، آب فرصت کمتری برای نفوذ پیدا می‌کند. در نتیجه، حجم بیشتری از بارندگی به رواناب تبدیل می‌شود و در مدت کوتاهی به سمت کانال‌ها، مسیل‌ها و شبکه جمع‌آوری آب‌های سطحی حرکت می‌کند.
این مسئله یکی از چالش‌های مهم تهران است؛ شهری که هم‌زمان باید با خطر آب‌گرفتگی، کمبود منابع آب و فرونشست زمین مقابله کند.
بارندگی آبان چه تصویری از وضعیت منابع آب تهران ارائه کرد؟
بر اساس گزارش منتشرشده از سوی خبرگزاری تسنیم در ۱۶ آبان ۱۴۰۵ و اظهارات بهنام بخشی، سخنگوی آبفای استان تهران، مجموع ذخایر پنج سد تأمین‌کننده آب پایتخت حدود ۳۴۰ میلیون مترمکعب بوده است.
این میزان معادل حدود ۱۸ درصد ظرفیت مخازن اعلام‌شده در گزارش است.
در میان سدهای تأمین‌کننده آب تهران، وضعیت سد لار نگران‌کننده‌تر گزارش شده است؛ به‌طوری که میزان پرشدگی آن حدود ۳ درصد اعلام شد. سد ماملو نیز حدود ۱۱ درصد و سد لتیان حدود ۲۹ درصد پرشدگی داشته‌اند.
سخنگوی آبفای تهران همچنین اعلام کرده است که این شهر برای عبور پایدار از شرایط آبی به ذخیره‌ای در حدود ۸۰۰ تا ۸۵۰ میلیون مترمکعب در پنج سد خود نیاز دارد.
این ارقام نشان می‌دهد که حتی پس از بارندگی‌های قابل‌توجه آبان، مسئله کمبود منابع آب تهران همچنان پابرجاست و نمی‌توان یک سامانه بارشی را به معنای پایان بحران آب تلقی کرد.
البته باید توجه داشت که بارندگی شهری، رواناب رودخانه‌ها و ورودی سدها سه مفهوم متفاوت‌اند و میزان بارش ثبت‌شده در خیابان‌ها الزاماً به همان میزان وارد مخازن سدها نمی‌شود.
چرا آب باران به سفره‌های زیرزمینی نمی‌رسد؟
مهدی زارع، استادتمام زمین‌شناسی، در گفت‌وگو با خبرگزاری رکنا درباره بارندگی‌های اخیر تهران به مسئله مهمی اشاره کرده است: گسترش سطوح نفوذناپذیر شهری و کاهش ظرفیت طبیعی زمین برای جذب آب.
به گفته او، توسعه ساختمان‌ها، بزرگراه‌ها و سطوح بتنی در دهه‌های گذشته باعث شده است بخش زیادی از آب باران به‌جای نفوذ در زمین، به‌سرعت به رواناب تبدیل شود.
زارع در این گفت‌وگو توضیح داده است که اگر میانگین بارندگی در محدوده‌ای به وسعت حدود ۷۳۰ تا ۷۵۰ کیلومترمربع از تهران بین ۳۰ تا ۴۰ میلی‌متر در نظر گرفته شود، حجم کل آب حاصل از بارش در این محدوده می‌تواند حدود ۲۰ تا ۳۰ میلیون مترمکعب باشد.
این عدد برآورد حجم بارش است، نه میزان آبی که واقعاً به سفره‌های زیرزمینی نفوذ کرده یا در سدها ذخیره شده است.
در واقع، میان حجم باران و میزان تغذیه آبخوان‌ها فاصله زیادی وجود دارد. بخشی از آب تبخیر می‌شود، بخشی به رواناب تبدیل می‌شود و تنها بخشی از آن، بسته به شرایط زمین‌شناسی و هیدرولوژیکی، می‌تواند به منابع زیرزمینی برسد.
بنابراین، مسئله تهران صرفاً کمبود بارندگی نیست؛ بلکه چگونگی مدیریت آب پس از بارش نیز اهمیت اساسی دارد.
رابطه مدیریت آب شهری با فرونشست زمین
یکی از پیامدهای مهم برداشت بیش از ظرفیت از منابع آب زیرزمینی، افت سطح آبخوان‌ها و افزایش خطر فرونشست زمین است.
وقتی برداشت آب زیرزمینی از میزان تغذیه طبیعی آن بیشتر باشد، سطح آب پایین می‌رود و در برخی ساختارهای زمین‌شناسی، کاهش فشار آب میان ذرات خاک می‌تواند به متراکم‌شدن لایه‌های زیرزمینی منجر شود.
این فرایند در صورت تداوم، ممکن است تغییر شکل دائمی زمین و فرونشست را به دنبال داشته باشد.
البته نباید تصور کرد هر آب‌گرفتگی شهری مستقیماً به فرونشست منجر می‌شود یا هر بارندگی می‌تواند این پدیده را متوقف کند. فرونشست نتیجه فرآیندی بلندمدت است و کنترل آن به مدیریت برداشت از آبخوان‌ها و برنامه‌های مؤثر تغذیه منابع زیرزمینی نیاز دارد.
از همین رو، مدیریت رواناب و افزایش نفوذپذیری سطوح شهری باید در کنار کنترل برداشت آب زیرزمینی دنبال شود.
تهران چگونه می‌تواند آب باران را به یک منبع تبدیل کند؟
تجربه شهرهای مختلف جهان نشان می‌دهد که برای مدیریت بهتر بارندگی، لازم نیست تمام آب در کوتاه‌ترین زمان ممکن از محدوده شهر خارج شود.
در رویکرد شهر اسفنجی، بخشی از آب باران در فضاهای شهری جذب، ذخیره و با تأخیر به شبکه انتقال داده می‌شود.
این رویکرد می‌تواند در تهران نیز با توجه به شرایط محلی و مطالعات فنی مورد استفاده قرار گیرد.
مهم‌ترین راهکارها عبارت‌اند از:
۱. توسعه باغ‌های بارانی: طراحی فضاهای سبز فرورفته در پارک‌ها، بلوارها و محوطه‌های عمومی برای دریافت و نگهداری موقت رواناب.
۲. استفاده از کف‌پوش‌های نفوذپذیر: جایگزینی بخشی از سطوح سخت در پارکینگ‌ها، پیاده‌روها و فضاهای عمومی با مصالحی که امکان عبور آب به لایه‌های زیرین را فراهم می‌کنند.
۳. ایجاد مخازن ذخیره آب باران: جمع‌آوری آب حاصل از بارش در مخازن شهری و استفاده از آن برای آبیاری فضای سبز و مصارف غیرشرب پس از بررسی کیفیت آب.
۴. حفاظت از روددره‌ها و مسیل‌ها: جلوگیری از ساخت‌وساز در مسیرهای طبیعی جریان آب و حفظ ظرفیت انتقال رواناب در حوضه‌های آبریز شهری.
۵. افزایش فضای سبز با طراحی هیدرولوژیک: ایجاد فضاهای سبزی که علاوه بر زیبایی، در جذب، نگهداری و تصفیه طبیعی آب باران نقش داشته باشند.
۶. تغذیه مصنوعی آبخوان‌ها: اجرای طرح‌های مهندسی‌شده برای هدایت آب باکیفیت به مناطق مناسب نفوذ، پس از بررسی شرایط زمین‌شناسی، کیفیت آب و سطح آب زیرزمینی.
نکته مهم آن است که نفوذ دادن آب در هر نقطه‌ای از شهر لزوماً اقدام درستی نیست. در مناطق آلوده، روی خاک‌های نامناسب یا در نزدیکی زیرساخت‌های حساس، این کار ممکن است خطر آلودگی آبخوان یا آسیب به سازه‌ها را افزایش دهد. بنابراین اجرای چنین طرح‌هایی باید بر پایه مطالعات تخصصی انجام شود.
مدیریت شهری؛ از لایروبی کانال‌ها تا تغییر در شیوه شهرسازی
یکی از درس‌های مهم بارندگی‌های اخیر این است که مدیریت سیلاب نباید فقط به آماده‌باش نیروها، لایروبی کانال‌ها و تخلیه آب از معابر محدود شود.
این اقدامات برای کاهش خسارت ضروری هستند، اما نمی‌توانند به‌تنهایی مشکل ساختاری رواناب در شهر را برطرف کنند.
تهران برای افزایش تاب‌آوری در برابر بارندگی‌های شدید، به برنامه‌ای یکپارچه نیاز دارد که در آن مدیریت آب‌های سطحی، حفاظت از آبراهه‌های طبیعی، توسعه فضای سبز، کنترل ساخت‌وساز و برنامه‌ریزی کاربری زمین در کنار یکدیگر قرار گیرند.
همچنین لازم است عملکرد پروژه‌های جمع‌آوری آب باران با شاخص‌های قابل اندازه‌گیری ارزیابی شود؛ از جمله میزان رواناب کاهش‌یافته، حجم آب ذخیره‌شده، میزان نفوذ کنترل‌شده و کاهش نقاط حادثه‌خیز.
بدون چنین ارزیابی‌هایی، نمی‌توان تشخیص داد که یک پروژه شهری صرفاً ظاهر محیط را بهبود داده یا واقعاً در مدیریت آب اثرگذار بوده است.
باران بعدی؛ آزمون دیگری برای تهران
بارندگی‌های آبان فرصتی بود تا بار دیگر نسبت میان توسعه کالبدی شهر و ظرفیت طبیعی زمین برای مدیریت آب بررسی شود.
تهران نمی‌تواند فقط با افزایش تعداد کانال‌ها و ظرفیت انتقال آب، خود را برای همه بارش‌های شدید آینده آماده کند. بخشی از راه‌حل باید در نحوه طراحی محله‌ها، پارک‌ها، خیابان‌ها و فضاهای عمومی جست‌وجو شود.
تجربه شهرهای پیشرو نشان می‌دهد که آب باران می‌تواند هم یک خطر شهری باشد و هم منبعی برای تقویت تاب‌آوری محیطی؛ تفاوت این دو وضعیت به کیفیت برنامه‌ریزی و مدیریت شهری بستگی دارد.
پرسش اصلی برای تهران این است: آیا در بارندگی بعدی نیز قرار است فقط آب را از خیابان‌ها خارج کنیم یا برای ذخیره و استفاده دوباره از آن هم برنامه‌ای خواهیم داشت؟
مطالعه بیشتر:شهر اسفنجی چیست؟ درس‌هایی از روتردام، کپنهاگ و سنگاپور برای مدیریت سیلاب
منابع:
