چرا کودکان و نوجوانان به گوشی و شبکه‌های اجتماعی وابسته می‌شوند؟

به گزارش برزن نیوز، افزایش زمان استفاده از گوشی هوشمند و شبکه‌های اجتماعی به یکی از دغدغه‌های جدی خانواده‌ها تبدیل شده است؛ پدیده‌ای که به‌ویژه در کودکان و نوجوانان می‌تواند با اختلال در خواب، کاهش تمرکز، افت فعالیت بدنی، مشکلات روانی و افزایش تعارض‌های خانوادگی همراه شود.

گوشی هوشمند دیگر صرفاً وسیله‌ای برای تماس و پیام‌رسانی نیست و دسترسی همیشگی به بازی‌های آنلاین، شبکه‌های اجتماعی، ویدئو و سایر محرک‌های دیجیتال، الگوی استفاده کاربران را تغییر داده است. در این میان، کودکان و نوجوانان به دلیل شرایط سنی و شکل‌گیری مهارت‌های مرتبط با کنترل توجه و تمرکز، در معرض آسیب بیشتری قرار دارند.

وقتی استفاده از گوشی از کنترل خارج می‌شود

پژوهشگران برای توصیف استفاده‌ای که فرد در آن کنترل خود را از دست می‌دهد، با وجود پیامدهای منفی همچنان به استفاده ادامه می‌دهد و هنگام کاهش یا قطع مصرف دچار بی‌قراری می‌شود، از مفاهیمی مانند «اعتیاد به اینترنت» و «اعتیاد به شبکه‌های اجتماعی» استفاده می‌کنند.

یکی از مطالعات داخلی با مشارکت بیش از ۵۳۰۰ کاربر اینترنت در ایران و با استفاده از آزمون استاندارد اعتیاد به شبکه‌های اجتماعی انجام شده است. بر اساس نتایج این پژوهش، نزدیک به سه نفر از هر ۱۰ کاربر درجاتی از اعتیاد خفیف به شبکه‌های اجتماعی داشتند، حدود یک نفر از هر ۱۰ نفر در سطح متوسط قرار گرفت و کمتر از یک درصد نیز درگیر اعتیاد شدید بودند.

در همین پژوهش، نوجوانان و جوانان به شکل معناداری سطح بالاتری از وابستگی به شبکه‌های اجتماعی را نسبت به بزرگسالان نشان دادند. همچنین میان میزان درگیری با شبکه‌های اجتماعی و سطوح بالاتر افسردگی، اضطراب و استرس ارتباط مشاهده شد؛ هرچند بر اساس این یافته‌ها نمی‌توان به سادگی مشخص کرد که کدام‌یک علت و کدام‌یک معلول است.

بازی‌های آنلاین؛ بخش دیگری از مسئله

علی اصغر زارعی، مدرس دانشگاه و کارشناس ارشد مدیریت سیستم‌های اطلاعاتی، با اشاره به اثرات استفاده طولانی از صفحه نمایش می‌گوید توجه به این موضوع نباید تنها به شبکه‌های اجتماعی محدود شود، زیرا بخش قابل توجهی از زمان کودکان و نوجوانان صرف بازی‌های آنلاین می‌شود.

به گفته او، بازی‌های آنلاین به دلیل طراحی مبتنی بر پاداش‌های لحظه‌ای و فعال‌سازی مسیرهای دوپامینی مغز، ظرفیت بالایی برای ایجاد وابستگی دارند. سازمان بهداشت جهانی نیز از سال ۲۰۱۸ اختلال بازی را در طبقه‌بندی بین‌المللی بیماری‌ها ثبت کرده است.

زارعی آثار استفاده طولانی از صفحه نمایش را در سه گروه جسمی، روانی و رفتاری و همچنین تحصیلی و خانوادگی دسته‌بندی می‌کند.

اختلال خواب تا کاهش فعالیت بدنی

یکی از مهم‌ترین پیامدهای جسمی استفاده طولانی از گوشی و صفحه نمایش، اختلال در خواب است. به گفته این کارشناس، نور آبی صفحه نمایش می‌تواند ترشح ملاتونین را کاهش دهد و استفاده از گوشی در رختخواب، به‌ویژه در نوجوانان، زمان خواب را به تأخیر بیندازد.

کاهش فعالیت بدنی و افزایش مدت نشستن نیز می‌تواند با اضافه‌وزن، ضعف عضلات گردن و کمر، خستگی و خشکی چشم همراه باشد. همچنین در متن پژوهش به شروع زودتر نیاز به استفاده از عینک در کودکان به عنوان یکی دیگر از پیامدهای جسمی اشاره شده است.

کاهش تمرکز و افزایش اضطراب

زارعی درباره پیامدهای روانی و رفتاری استفاده افراطی از فضای دیجیتال نیز معتقد است عادت به دریافت مداوم محرک‌های دیجیتال می‌تواند تحمل کودک در برابر موقعیت‌های کم‌تحریک را کاهش دهد و تمرکز بر فعالیت‌هایی مانند انجام تکالیف را دشوارتر کند.

به گفته این مدرس دانشگاه، مقایسه اجتماعی و کاهش عزت نفس، به‌ویژه در نوجوانان دختر که بیشتر در معرض محتواهای مرتبط با ظاهر و سبک زندگی ایده‌آل قرار دارند، از دیگر پیامدهای این وضعیت است. افزایش اضطراب و افسردگی و همچنین «اضطراب جاماندن از اتفاقات» نیز در شمار آثار روانی و رفتاری این پدیده قرار می‌گیرد.

از سوی دیگر، کاهش تمرکز و زمان مطالعه مؤثر، کم شدن تعامل چهره‌به‌چهره اعضای خانواده و افزایش اختلاف میان والدین و فرزندان بر سر میزان استفاده از صفحه نمایش، از جمله پیامدهای خانوادگی و تحصیلی عنوان شده است.

چرا نسل جدید بیشتر در معرض وابستگی است؟

زارعی در توضیح چرایی افزایش این وابستگی در میان کودکان و نوجوانان، مجموعه‌ای از عوامل را مؤثر می‌داند؛ از عادی شدن استفاده از گوشی به عنوان ابزار آموزشی از دوران کرونا گرفته تا مالکیت زودهنگام گوشی شخصی، طراحی اعتیادآور بازی‌های آنلاین و دسترسی دائمی به اینترنت خانگی.

ترکیب این عوامل باعث شده است نسل امروز در مقایسه با نسل‌های پیشین، زمان بیشتری را در مقابل صفحه نمایش سپری کند.

پلتفرم‌های پرکاربر در ایران

بر اساس اطلاعات ارائه‌شده در این گزارش، واتس‌اپ و اینستاگرام از پرکاربرترین پلتفرم‌ها میان کاربران ایرانی هستند و تلگرام در رتبه بعدی قرار دارد. پلتفرم‌هایی مانند ایکس، فیسبوک و تیک‌تاک نیز سهم کمتری از کاربران ایرانی دارند.

در کنار شبکه‌های اجتماعی و پیام‌رسان‌های بین‌المللی، پیام‌رسان‌های داخلی نیز بخشی از زمان کاربران ایرانی را به خود اختصاص داده‌اند. بر اساس داده‌های سازمان فناوری اطلاعات ایران، روبیکا، ایتا و بله از جمله پرکاربرترین پیام‌رسان‌های بومی کشور هستند.

طبق آمار ارائه‌شده، تعداد کاربران فعال ماهانه روبیکا ۲۲.۵ درصد، ایتا ۳۰.۴ درصد و بله ۱۵۹.۱ درصد نسبت به دوره مشابه پیشین افزایش داشته است. گپ، آیگپ و سروش پلاس نیز از دیگر پیام‌رسان‌های داخلی فعال در کشور هستند.

استفاده از فناوری؛ فرصت یا تهدید؟

شبکه‌های اجتماعی و فضای مجازی در کنار مشکلات و آسیب‌های احتمالی، کارکردهای مثبت و فرصت‌هایی نیز دارند و می‌توانند به برقراری ارتباط، توسعه مهارت‌های اجتماعی و دسترسی به اطلاعات کمک کنند. مسئله اصلی زمانی شکل می‌گیرد که استفاده از این ابزارها از حالت متعادل خارج شده و کنترل زمان و شیوه مصرف از دست کاربر خارج شود.

از نگاه کارشناسان، استفاده افراطی از شبکه‌های اجتماعی می‌تواند تمرکز و حافظه را تحت تأثیر قرار دهد و مقایسه مداوم خود با دیگران در فضای مجازی نیز ممکن است بر اعتمادبه‌نفس و سلامت روان، به‌ویژه در میان جوانان، اثر منفی بگذارد.

بنابراین چالش اصلی، حذف فناوری از زندگی کودکان و نوجوانان نیست؛ بلکه مدیریت میزان و شیوه استفاده از آن است تا حضور در فضای مجازی به قیمت کاهش فعالیت‌های روزمره، ارتباطات خانوادگی، تحصیل و تعاملات واقعی تمام نشود.